تاثیر شرایط اجتماعی و سیاسی در تحول فقه سنی

فقه سنی به عنوان نظام حقوقی دینی اکثریت مسلمانان، همواره در تعامل تنگاتنگ با شرایط اجتماعی و سیاسی شکل گرفته و متحول شده است. در نخستین سده های اسلامی، گسترش سرزمین های تحت حاکمیت مسلمانان، تنوع فرهنگی و قومی، و نیاز به تنظیم روابط جدید، زمینه ساز پیدایش و تثبیت مذاهب چهارگانه فقهی شد. در این دوره، قدرت سیاسی خلافت با حمایت، محدودسازی یا ترجیح برخی فقها و مکاتب، نقش مهمی در جهت دهی به گفتمان فقهی ایفا کرد. اختلاف میان فقه اهل رای و اهل حدیث نیز تا حد زیادی بازتاب تفاوت محیط های اجتماعی و سیاسی کوفه، مدینه و دیگر مراکز علمی بود.در دوره های بعد، تغییر ساختار قدرت از خلافت به سلطان سالاری، همراه با شکل گیری نهادهای رسمی دینی مانند قضاوت، افتا و مدارس نظامیه، به تدریج به نوعی رسمیت یافتگی و جمود نسبی مذاهب انجامید و “تقلید” بر “اجتهاد” غلبه یافت. با این حال، تحولات اجتماعی چون شهرنشینی، توسعه تجارت، و تماس با نظام های حقوقی دیگر، نیاز به اجتهادهای تازه را زنده نگه داشت.در دوران معاصر، فروپاشی خلافت عثمانی، نفوذ استعمار، شکل گیری دولت ملت های مدرن و گسترش گفتمان حقوق بشر، فقه سنی را با چالش های نوینی مواجه کرد. در این زمینه، جریان های نواندیش، سلفی و اسلام گرا هر یک تلاش کرده اند قرائت خاص خود را از نسبت شریعت، دولت و جامعه عرضه کنند. بنابراین، تحول فقه سنی بدون در نظر گرفتن زمینه های اجتماعی و سیاسی هر دوره، فهم پذیر نیست و هر بازسازی فقهی آینده نیز ناگزیر در تعامل با همین شرایط صورت خواهد گرفت.

کلیدواژه ها:

فقه سنی ، تحول فقهی ، شرایط اجتماعی ، قدرت سیاسی ، اجتهادوتقلید