بررسی بازتاب شکست ایران از روسیه در منتخبی از اشعار عصر قاجار و مشروطه

روابط ایران و روسیه، یکی از عجیب ترین فصل های تاریخ ارتباطات ایران با همسایگانش است. امپراتوری روسیه نسبت به سایر همسایگان ایران، بسیار دیرتر شکل گرفت و بنیان گذاری سلسله رومانوف توسط تزار ایوان مخوف در اواخر قرن شانزدهم میلادی، نقطه آغازین شکل گیری امپراتوری روسیه بود. سال های میانی حکومت صفویه شاهد آغاز روابط ایران با روسیه بود؛ کشوری که به تازگی پا به عرصه سیاست گذاشته بود. این تاخیر در برقراری ارتباط، ناشی از ورود دیرهنگام روس ها به صحنه سیاسی بود. در ادبیات کهن فارسی، شاعران معمولا از پرداختن مستقیم به مسائل اجتماعی خودداری می کردند. اما با آغاز عصر قاجار، خصوصا دوره مشروطه، رسالت شعر تغییر کرد. اهل قلم یا همان شاعران و نویسندگان با درک مسئولیت اجتماعی و سیاسی خود، در راستای ایجاد تحول در جامعه، بی پرده از مفاهیمی چون نوگرایی، آزادی، استقلال و میهن دوستی سخن می راندند. در پایان دوره قاجار و آغاز عصر مشروطه، شاعران با درک عمیق حساسیت های اجتماعی و احساس یاس عمومی ناشی از ناکامی ها و خیانت های روسیه، رویکردی انتقادی و سیاسی در شعر خود اتخاذ کردند، آنها با خلق اشعاری پرشور و تاثیرگذار، تصویری گویا از وضعیت نابسامان ایران ارائه دادند. این جریان ادبی در پاسخ به تهاجمات روسیه و اشغال مناطق مهمی از ایران در دوره فتحعلی شاه شکل گرفت. در این برهه، اهل قلم، به خصوص شاعران، با هدف مبارزه با خودکامگی، تقویت روحیه وطن پرستی، و ترویج اندیشه های نو و آزادی خواهانه، به این مسائل اهتمام ویژه ای ورزیدند. این تحقیق با محوریت بررسی منتخبی از اشعار دوره قاجار و مشروطه، به دنبال کشف چگونگی بازتاب شکست ایران از روسیه در ادبیات این عصر است. هدف اصلی، شناخت و تحلیل نگرش برجسته ترین چهره های ادبی این دوران نسبت به این رویداد سرنوشت ساز می باشد. همچنین، چگونگی به تصویر کشیدن روابط ایران و روسیه و تاثیر مداخلات روسیه در امور داخلی و سرنوشت ایرانیان، از دریچه این آثار ادبی مورد بررسی قرار می گیرد. از همان زمان که قراردادهای خفت بار با روسیه به امضا رسید، شاعران ایرانی زبان به اعتراض گشودند. اما این جریان انتقادی در عصر مشروطه به اوج خود رسید. در این دوره، شاعران با شدت و حدت بیشتری نسبت به شکست ایران از روسیه موضع گرفتند و این موضوع به یکی از محورهای اصلی شعر مشروطه تبدیل شد.

کلیدواژه ها:

شکست ایران از روسیه ، شعر سیاسی و اجتماعی ، مشروطه ، قائم مقام فراهانی ، بهار ، عشقی