تدوین و آزمون مدل مداخله ای مبتنی بر تنظیم هیجان و بازی درمانی شناختی-رفتاری در کاهش نافرمانی مقابله ای و اجتناب تحصیلی در کودکان

رفتارهای نافرمانی مقابله ای، غرزدن مزمن و اجتناب تحصیلی در دختران ۷ تا ۱۱ سال، علاوه بر ایجاد فشار روانی برای مادران، مانع پیشرفت تحصیلی و توسعه مهارت های هیجانی و اجتماعی کودک می شود. پژوهش حاضر با هدف تدوین و آزمون مدل مداخله ای والد-محور مبتنی بر تنظیم هیجان و بازی درمانی شناختی–رفتاری طراحی شد تا رفتارهای مشکل زا کاهش یافته و انگیزش و عملکرد تحصیلی بهبود یابد. جامعه آماری شامل ۱۵ دانش آموز دختر پایه ابتدایی دبستان گلستان و مادران آنان بود. در روش اجرا، مادران طی جلسات آموزشی با مهارت های تنظیم هیجان، تکنیک های بازی درمانی شناختی–رفتاری، راهبردهای افزایش تمرکز و انگیزش کودک و روش های مدیریت مقاومت و اجتناب آشنا شدند و این مهارت ها را در محیط خانه روی کودکان خود به کار گرفتند. آموزش ها شامل تقسیم تکالیف به بخش های کوچک، بازخورد مثبت و ملموس، بازی محور کردن یادگیری، انتخاب محدود، ثبت پیشرفت روزانه، تمرین خودتنظیمی هیجانی و ترکیب فعالیت های تحصیلی با فعالیت های روزمره بود تا برای مادران پرمشغله نیز قابل اجرا و پایدار باشد. یافته ها نشان دادند که مداخله والد-محور موجب کاهش رفتارهای نافرمانی مقابله ای، شکایتی مزمن و اجتناب تحصیلی شد و همزمان انگیزش، خودتنظیمی، تمرکز و همکاری کودک افزایش یافت. میانگین زمان شروع تکالیف کاهش و دفعات ترک محل مطالعه کاهش یافت، همچنین مشارکت فعال در کلاس و تکمیل تکالیف بهبود پیدا کرد. تجربه موفق کوتاه مدت و بازخورد مثبت مادران، موجب کاهش اضطراب عملکرد، تقویت خودکارآمدی و افزایش انگیزش درونی کودکان شد. تثبیت مهارت های هیجانی و همکاری کودک وابسته به استمرار آموزش و اجرای راهکارها توسط مادران بود و استفاده از تکنیک های ترکیبی اثرات پایدارتر ایجاد کرد. پیشنهادات کاربردی شامل تقسیم تکالیف، بازی محور کردن یادگیری، بازخورد مثبت و ملموس، تمرین مهارت های تنظیم هیجان، ثبت پیشرفت، ایجاد روتین مشخص و پیش بینی پذیر، تلفیق آموزش با فعالیت های روزمره، استفاده از پاداش فوری و بلندمدت، تمرین خودکنترلی و مهارت های همکاری و ایجاد شبکه حمایتی بود. این راهکارها موجب کاهش رفتارهای اجتنابی و مقابله ای، افزایش انگیزش درونی، بهبود تعامل مادر–کودک و مشارکت فعال در یادگیری شدند و پایه ای برای تثبیت رفتارهای مثبت، عملکرد تحصیلی و رشد اجتماعی فراهم کردند. نتیجه گیری پژوهش نشان می دهد که مداخلات والد-محور مبتنی بر تنظیم هیجان و بازی درمانی شناختی–رفتاری، با اجرای راهکارهای عملی و هدفمند، توانایی قابل توجهی در کاهش رفتارهای مشکل زا و ارتقای عملکرد تحصیلی و هیجانی کودک دارند و می توانند برای مادران پرمشغله محیطی پایدار، حمایتی و انگیزشی ایجاد کنند.

کلیدواژه ها:

تنظیم هیجان ، نافرمانی مقابله ای ، اجتناب تحصیلی ، بازی درمانی شناختی–رفتاری ، والد-محور ، انگیزش درونی.