طراحی الگوی انگیزشی کرامت محور: نظام تشویق و تنبیه اجرایی-تربیتی متناسب با ویژگی های روان شناختی دختران نوجوان (۱۲-۱۵ سال)

پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتباریابی «نظام تشویق و تنبیه اجرایی-تربیتی» ویژه دختران نوجوان ۱۲ تا ۱۵ سال انجام شد که ضمن حفظ کرامت انسانی، زمینه ساز تقویت انگیزه درونی آنان باشد. این مطالعه با رویکرد آمیخته اکتشافی (کیفی-کمی) انجام شد. در بخش کیفی، با استفاده از نمونه گیری هدفمند و معیار اشباع نظری، ۱۵ نفر از متخصصان روان شناسی تربیتی و مدیران مدارس متوسطه اول شهر شیراز در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ مورد مصاحبه نیمه ساختاریافته قرار گرفتند. تحلیل تماتیک مصاحبه ها با نرم افزار MAXQDA ۲۰۲۰ انجام شد. در بخش کمی، پرسشنامه محقق ساخته ۲۵ گویه ای (با روایی محتوایی۰.۸۲CVR=) بر روی نمونه ای ۲۵۰ نفری از دانش آموزان دختر مدارس منطقه ۴ شیراز (با نمونه گیری خوشه ایدومرحله ای) اجرا گردید. همچنین برای سنجش انگیزه درونی از نسخه اقتباس شده پرسشنامه IMI (آلفای کرونباخ۰.۸۷) استفاده شد. نظام پیشنهادی طی ۸ جلسه به ۱۲ معلم آموزش داده شد و به مدت ۸ هفته در کلاس های گروه آزمایش اجرا گردید. داده ها با روش های تحلیل عاملی تاییدی و تحلیل کوواریانس (ANCOVA) تحلیل شدند. تحلیل عاملی تاییدی نشان داد که پنج مولفه «اصول کرامت محوری»، «تقویت خودتنظیمی»، «پرهیز از تنبیه عمومی»، «پاداش های معنوی» و «بازخورد توصیفی» دارای بار عاملی بالای۰.۷ بوده و مدل از برازش قابل قبولی برخوردار است (۰.۹۲=CFI،۰.۰۵RMSEA=). نتایج تحلیل کوواریانس با کنترل پیش آزمون نشان داد که نمرات پس آزمون انگیزه درونی در گروه آزمایش (میانگین۷۸.۶۱) به طور معناداری بالاتر از گروه کنترل (میانگین ۵۹/۴۳) بود (۰.۰۰۱>p، ۴۲.۵F=). همچنین میانگین رفتارهای ناسازگار در گروه آزمایش از ۷.۲ به ۳.۱ کاهش یافت (۰.۰۱>p). نظام تشویق و تنبیه طراحی شده مبتنی بر کرامت و هماهنگ با ویژگی های روان شناختی دختران نوجوان (حساسیت به طرد اجتماعی، نیاز به خودمختاری) می تواند جایگزین موثر و انسانی روش های سنتی تنبیه و پاداش در مدارس متوسطه اول باشد. پیشنهاد می شود این نظام در مقیاس وسیع تر و با دوره پیگیری طولانی مدت مورد ارزیابی مجدد قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

نظام تشویق و تنبیه ، دختران نوجوان ، انگیزه درونی ، روان شناسی تربیتی ، نظریه خودتعیین گری.