ارزیابی اثرات نوسازی کالبدی بر تاب آوری اجتماعی بافت های مذهبی؛ رویکردی حافظه محور در طراحی شهری (تطبیق مشهد و سانتیاگو د کومپوستلا)

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی اثرات نوسازی کالبدی بر تاب آوری اجتماعی بافت های مذهبی و ارائه رویکردی حافظه محور در طراحی شهری، با تطبیق دو شهر مشهد و سانتیاگو د کومپوستلا انجام شده است. تاب آوری اجتماعی به عنوان ظرفیت یک جامعه محلی برای مقاومت در برابر شوک ها، انطباق با تغییرات و بازیابی پس از بحران ها تعریف می شود و در بافت های مذهبی به شدت به حافظه جمعی، سرمایه اجتماعی و حس تعلق ساکنان وابسته است. یافته های مرور کتابخانه ای نشان می دهد که نوسازی کالبدی در هر دو شهر، اگرچه با اهداف بهبود زیرساخت ها و تسهیل زیارت اجرا شده، اما در مشهد به دلیل رویکرد کالبدگرایانه و نادیده گرفتن حافظه جمعی، تاب آوری اجتماعی را تضعیف کرده است، در حالی که در سانتیاگو با رویکرد حافظه محور و مشارکت ساکنان، تاب آوری اجتماعی تقویت شده است. در این مقاله، ابعاد گوناگون این تفاوت و درس های قابل یادگیری برای ایران تحلیل شده است.مرور نظام مند تطبیقی نشان می دهد که شاخص های کلیدی تاب آوری اجتماعی شامل سرمایه اجتماعی، هویت مکانی، حس تعلق، مشارکت مدنی، شبکه های حمایت متقابل و حافظه جمعی است. در مشهد، پروژه های نوسازی دهه اخیر با تخریب بافت قدیم، جابجایی ساکنان، یکسان سازی کالبدی و تجاری سازی فضاها، این شاخص ها را به شدت کاهش داده اند. در مقابل، در سانتیاگو، پروژه های بازآفرینی با حفظ نشانه های حافظه، مشارکت ساکنان، طراحی زمینه گرا و تقویت آیین های محلی، نه تنها تاب آوری اجتماعی را حفظ کرده، بلکه آن را افزایش داده اند. این تطبیق نشان می دهد که رویکرد حافظه محور در طراحی شهری، برخلاف رویکرد کالبدگرایانه، می تواند همزمان به نوسازی کالبدی و تقویت تاب آوری اجتماعی منجر شود. این یافته ها ضرورت بازنگری اساسی در سیاست های نوسازی بافت های مذهبی در ایران را نشان می دهد.

کلیدواژه ها:

نوسازی کالبدی ، تاب آوری اجتماعی ، بافت های مذهبی ، رویکرد حافظه محور ، طراحی شهری ، مشهد ، سانتیاگو د کومپوستلا.