مفهوم اگزوتیسم در موسیقی ایران از ناصری تاکنون

این پژوهش باهدف تحلیل پدیده «اگزوتیسم» در موسیقی ایران از دوره ناصری تا امروز، آن را در بستر نظریه های شرق شناسی، پسااستعماری و رویکردهای زیبایی شناختی–انتقادی بررسی می کند. مفهوم اگزوتیسم در اینجا، بازنمایی کلیشه ای «ایران اصیل» در بازار جهانی و زیست موسیقایی است که بیش از آنکه بازتاب حقیقت فرهنگی باشد، کارکردی مصرفی و هویت ساز بیرونی دارد. چارچوب نظری بر پیوند میان گفتمان شرق شناسی و کشاکش سنت و مدرنیته استوار است؛ جریانی که از اواخر دوره قاجار با ورود قالب های غربی مانند اپرا و تونالیته، تغییر جایگاه ردیف و تقابل سنت و مدرنیته را رقم زد. روش تحقیق، کیفی و دارای ماهیتی تاریخی–انتقادی است. داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای در حوزه نقد موسیقی، زیبایی شناسی و تاریخ اجتماعی گردآوری و تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد عواملی چون جهانی شدن فرهنگی، سیاست های فرهنگی و هنری، برداشت های رسانه ای از «موسیقی اصیل» و تقلیل هر دو سوی سنت و مدرنیته به بازنمایی های ظاهری، در گسترش اگزوتیسم نقش داشته اند. این عوامل به صورت چهار دسته عمده طبقه بندی شده اند: ۱ بازتولید کلیشه های شرق شناسانه؛ ۲ تقدیس ایستای سنت؛ ۳ تقلید فرمال از موسیقی غرب؛ ۴ بی توجهی به بازآفرینی خلاق ردیف و زبان بومی. نتیجه گیری پژوهش بر ضرورت بازاندیشی تاریخی، زیبایی شناختی و انتقادی در هر دو سوی سنت و مدرنیته و بازتعریف خلاق ردیف به عنوان بستری برای نوآفرینی تاکید دارد؛ رویکردی که می تواند جایگاه موسیقی ایران را از «ابژه مصرف فرهنگی» به «سوژه فعال» در گفت وگوی برابر جهانی ارتقا دهد.