مدل یابی و شناسایی عوامل روان شناختی موثر بر میل به مهاجرت دانشجویان

پدیده ی میل به مهاجرت در میان دانشجویان ایرانی طی سال های اخیر به یکی از چالش های مهم اجتماعی و سیاستی تبدیل شده است؛ پدیده ای که نمی توان آن را صرفا از منظر عوامل اقتصادی یا ساختاری تبیین کرد، بلکه نیازمند توجه به لایه های عمیق روان شناختی و فرهنگی است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی مولفه های روان شناختی موثر بر میل به مهاجرت دانشجویان و مدل سازی سازوکار تاثیر این مولفه ها انجام شده است. مطالعه با بهره گیری از رویکرد ترکیبی اکتشافی (کیفی–کمی) طراحی شد. جامعه ی کیفی پژوهش شامل کلیه دانشجویان دارای تجربه یا تمایل به مهاجرت از دانشگاه های کشور بود. از میان آن ها با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند و رویکرد نمونه گیری نظری، ۱۱ نفر تا رسیدن به اشباع نظری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها در این مرحله، مصاحبه نیم ساختاریافته بود که پس از ضبط و پیاده سازی، با روش تحلیل مضمون و رویکرد استقرایی کدگذاری شد. جامعه آماری مرحله ی کمی، دانشجویان مقاطع مختلف دانشگاه های دولتی استان تهران بودند. برای نمونه گیری، از روش خوشه ای چندمرحله ای استفاده شد و در نهایت ۳۹۸ پرسش نامه معتبر تحلیل گردید. ابزار گردآوری داده ها، پرسش نامه ی محقق ساخته ای بود که بر پایه مولفه های به دست آمده از مرحله ی کیفی طراحی و اعتباریابی شد. تحلیل داده ها با روش مدل یابی معادلات ساختاری و استفاده از نرم افزار SmartPLS انجام گرفت. در مرحله ی کیفی، تحلیل داده ها منجر به شناسایی ۱۰ مضمون اصلی شد: تجربه ی نارضایتی و نابرابری اجتماعی، ادراک منفی به خود و جامعه، ناامنی روانی، ناامیدی و بی آیندگی، عدم تعهداجتماعی، فشار اجتماعی، عدم تعلق پذیری، معنایابی و کشف جایگاه خود در جهان، هویت جویی و بهبود کیفیت زندگی. هر یک از این مولفه ها با زیرمولفه های متعدد، تجربه ی زیسته و ادراکات ذهنی مشارکت کنندگان را نسبت به زیست اجتماعی و روانی خود در ایران بازنمایی کردند. در مرحله ی کمی، مدل مفهومی به دست آمده در قالب مدل یابی معادلات ساختاری با داده های ۳۹۸ دانشجو آزمون شد و شاخص های برازش نشان دهنده ی مناسب بودن مدل بودند. نتایج تحلیل مسیرها نشان داد که مولفه های نارضایتی اجتماعی، نگرش منفی و هویت جویی بیشترین تاثیر مستقیم بر میل به مهاجرت دارند. مولفه های معنایابی و هویت جویی نیز از طریق مسیرهای غیرمستقیم و میانجی، میل به مهاجرت را تقویت می کنند. همچنین، متغیر کیفیت زندگی با اثر منفی و معکوس (β= -۰.۱۸) نشان داد که افزایش سطح ادراک شده از رفاه و رضایت، میل به مهاجرت را کاهش می دهد. مدل نهایی پژوهش توانست ۸۹ درصد از واریانس میل به مهاجرت را تبیین کند که نشان دهنده ی قدرت توضیح دهندگی بالای متغیرهای روان شناختی انتخاب شده است. یافته ها همچنین تایید کردند که تاثیر این مولفه ها در تعامل با یکدیگر و در زمینه ی فرهنگی خاص ایران معنا می یابند؛ به طوری که ادراک فرد از تبعیض، انسداد و بی معنایی، در بستری از تجربه های عاطفی، شناختی و هویتی، به تصمیم برای مهاجرت منجر می شود. در مجموع، داده ها بیانگر آن اند که میل به مهاجرت در میان دانشجویان نه یک انتخاب ساده، بلکه نتیجه ای از کنش های پیچیده ی روان شناختی در مواجهه با شرایط اجتماعی و فردی است.

کلیدواژه ها:

میل به مهاجرت ، مهاجرت دانشجویان ، عوامل روان شناختی