جراحان در متون پزشکی سده های نخستین تمدن اسلامی: تحلیل واژگان «دستکاریه»، «ممارس» و «اصحاب الحیل»

سابقه و هدف: وجود اصناف مختلف در حرفه پزشکی پدیده ایی نوظهور نیست. در دوره تمدن اسلامی بویژه سده های سوم تا پنجم هجری اصناف طبیبان، کحالان، مجبران و بیطاران نام آشنایند. همتراز با آن، سه اصطلاح «دستکاریه» و «ممارسین» و «اصحاب الحیل » نیز در متون بازه فوق الذکر به چشم می آید. این پژوهش بر آن است تا به بازخوانی متون پزشکی و غیر پزشکی سده های نخستین اسلامی پرداخته و سه اصطلاح یاد شده را تبیین کند. به نظر می آید ابهاماتی نسبت به این سه اصطلاح و جایگاه آن وجود دارد. مواد و روش ها: این مطالعه پژوهش کیفی می باشد، نخست متون پزشکی و غیر پزشکی با استفاده کلید واژه های طراحی شده مورد جستجو قرار گرفت. نسخه های خطی برخی منابع کهن نیز بررسی گردید. داده ها کدگذاری شده و از پایایی این پژوهش اطمینان حاصل شد. برای اثبات روایی این پژوهش، نشانی منابع مورد استفاده ارائه گردید. اشباع نظری در مواجه با داده های تکراری و حذف آن تامین گردید. محیط این پژوهش کتابخانه ( نرم افزارهای کتابخانه جامع طب نسخه ۱/۵، فرهنگ واژگان عربی و فارسی نسخه ۳) و پایگاه های اطلاعاتی نظیر PubMed، Scopus، Magiran ،Web of Science، SID و  Noormagsبوده است. یافته ها: واژه "دستکاریه " و "ممارسین " به صنف جراحان اطلاق می شده است و "اصحاب الحیل " نیز غالبا اشاره به نیرنگ بازانی داشته که وانمود به طبابت و معالجه می کردند. آنان با سوء استفاده از جهل بیماران و با ترفندهای نیرنگ آلود وانمود به درمان و ریشه کنی اسباب بیماری ها می کردند. استنتاج: با توجه به وجود مشاغل مختلف در دوره تمدن اسلامی در صنف پزشکان، بازخوانی دقیق تاریخ پزشکی می تواند علاوه بر شناسایی مشاغل پزشکی و مهارت های درمانی پزشکان مسلمان در آن دوران، به خوانش صحیح مشاغل و حرف پزشکی نیز منتهی شود و پژوهش های بیش تری را در زمینه تاریخ پزشکی در دوران اسلامی موجب گردد.

کلیدواژه ها:

Dastkārīya ، Mumāris ، ʾAṣḥāb ul-ḥīyal ، Medical professions ، medical texts ، دستکاریه ، ممارسین ، اصحاب الحیل ، مشاغل پزشکی ، متون پزشکی