ارتباط خاک- ژئومورفولوژی در برخی اراضی بیابانی نیمه خشک جنوب استان کرمان

سابقه و هدف: ژئومورفولوژی به آرایش، تفکیک، فرآیندهای تشکیل و تکامل اشکال اراضی می پردازد و پدولوژی فرآیندهای تشکیل و تکامل خاک را بررسی می نماید. ژئومورفولوژی خاک اساسا یک ارزیابی از روابط ژنتیکی خاک ها و اشکال اراضی برای تفسیر حال و گذشته زمین نما است. این پژوهش با هدف بررسی ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و میکرومورفولوژیکی خاک ها، بررسی نحوه پیدایش و تکامل خاک در ارتباط با سطوح ژئومورفیک و بررسی نحوه اثرگذاری رده بندی خاک ها در انعکاس ویژگی های آن ها با استفاده از جدیدترین ویرایش های سامانه های رده بندی آمریکایی (ویرایش سیزدهم) و جهانی (ویرایش چهارم) صورت پذیرفت.مواد و روش ها: این پژوهش در بخشی از فلات مرکزی ایران در شهرستان های جیرفت و فاریاب به ترتیب واقع در جنوب و جنوب-غربی استان کرمان، ایران انجام شد. منطقه مورد مطالعه در قالب یک برش طولی (شمال- جنوب غربی) از منطقه خاتون آباد شهرستان جیرفت شروع و تا دشت فاریاب امتداد داشت. اقلیم منطقه مطالعاتی بیابانی نیمه خشک با رژیم های رطوبتی و حرارتی خاک به ترتیب اریدیک ضعیف و هایپرترمیک است. در چشم انداز این برش طولی اشکال اراضی کوه، مخروط افکنه و دشت آبرفتی مشاهده می شود. مخروط افکنه منطقه خاتون آباد در مجموع به چهار سطح ژئومورفیک میانی با رسوبات اخیر (پدون یک)، میانی با رسوبات جوان (پدون دو)، میانی با رسوبات قدیم (پدون سه) و پایه با رسوبات اخیر (پدون چهار) تفکیک گردید. دشت آبرفتی جیرفت با توجه به ارتفاع به دو سطح ژئومورفیک اراضی بالادست (پدون پنج) و پایین دست (پدون شش) تفکیک گردید. سطح میانی مخروط افکنه منطقه بلوک با رسوبات جوان (پدون هفت) و دشت آبرفتی فاریاب (پدون هشت) به دلیل یکنواختی و عدم وجود تمایز به لحاظ ژئومورفولوژی به سطوح مختلف تقسیم نگردیدند. در هر سطح ژئومورفیک یک پدون و در مجموع هشت پدون حفر، تشریح و نمونه برداری شدند. پس از انجام تجزیه های فیزیکی و شیمیایی، خاک ها با استفاده از دو سامانه رده بندی آمریکایی (ویرایش سیزدهم) و جهانی (ویرایش چهارم) رده بندی گردیدند. مقاطع نازک از کلوخه های دست نخورده خاک برای انجام مطالعات میکرومورفولوژی تهیه، مورد مطالعه، تشریح و عکس برداری قرار گرفتند.یافته ها: در چشم انداز مورد مطالعه بر اساس سامانه رده بندی جهانی گروه های مرجع فلووی سولز (خاک های رسوبی رودخانه ای)، کلسی سولز (خاک های آهکی)، ژیپسی سولز (خاک های گچی) و سولونچاکز (خاک های شور) و بر اساس سامانه رده بندی آمریکایی رده های انتی سولز و اریدی سولز (زیررده های سالیدز، ژیپسیدز و کلسیدز) مشاهده شدند. در مطالعات صحرایی توده های نرم کلسیت، پندانت های گچ بلورین و انهیدریت غیربلورین (پودری) در دیواره خاکرخ ها به وضوح قابل رویت بودند. کانی تبخیری سولفات کلسیم به دو فرم گچ (CaSO۴.۲H۲O) و انهیدریت (CaSO۴) در مطالعات صحرایی اراضی بالادست دشت جیرفت و مطالعات میکرومورفولوژیک سطح میانی مخروط افکنه منطقه بلوک مشاهده شد. در مطالعات میکرومورفولوژیک عوارض خاک ساخت گچ به صورت بلورهای منفرد بی شکل، عدسی شکل و صفحه ای و صفحات در هم قفل شده و عوارض خاک ساخت انهیدریت به صورت بلورهای بی شکل در زمینه خاک و درون خلل وفرج مشاهده شدند.نتیجه گیری: ارتباط خاک- ژئومورفولوژی در این پژوهش به خوبی مشاهده گردید. در مخروط افکنه منطقه خاتون آباد، پدون های واقع بر میانه مخروط افکنه با رسوبات اخیر دارای خاک رسوبی رودخانه ای، پدون واقع بر رسوبات جوان دارای خاک آهکی و پدون واقع بر رسوبات قدیم دارای خاک گچی-آهکی بودند. منشا و نوع رسوبات مخروط افکنه روی درجه تکامل خاک ها نقش موثری دارد (خاک های فاقد سنگریزه و شور و سدیمی منطقه بلوک در مقابل خاک های سنگریزه دار و غیرشور و غیرسدیمی منطقه خاتون آباد). در دشت آبرفتی خاک های شور و سدیمی مشاهده شدند. هر دو سامانه رده بندی آمریکایی (تا سطح زیرگروه) و جهانی (گروه مرجع و توصیف کننده های اصلی و مکمل) در توصیف خاک های منطقه مطالعاتی موفق عمل نمودند. سامانه رده بندی آمریکایی نگاه دقیق تری به واقعیت صحرایی خاک ها (افق مشخصه انهایدریتیک) داشته است. ارتباط معناداری بین نام خاک ها در سامانه های رده بندی آمریکایی و جهانی و سطوح ژئومورفیک مشاهده شد. در کل، مطالعات خاک- ژئومورفولوژی برای تصمیم گیری در ارتباط با کاربری اراضی و مدیریت خاک برای تولید پایدار کشاورزی توصیه می گردد

کلیدواژه ها:

انهیدریت ، دشت آبرفتی ، رده بندی خاک ، مخروط افکنه ، میکرومورفولوژی