الزامات و بسترهای مدیریت سبز منابع انسانی در راستای توسعه حرفه ای کارکنان در دانشگاه آزاد اسلامی: رویکرد تحلیل مضمون

چکیده

مقدمه: افزایش نگرانی های زیست محیطی در دهه های اخیر، سازمان ها و به ویژه دانشگاه ها را با مسئولیت های تازه ای در قبال پایداری مواجه کرده است. دانشگاه ها به عنوان نهادهای تولید و توزیع دانش، نه تنها در سطح آموزش و پژوهش، بلکه در سطح حکمرانی و مدیریت داخلی نیز باید الگوهای سازگار با محیط زیست را نهادینه کنند. «مدیریت سبز منابع انسانی» رویکردی است که با هم راستا کردن سیاست ها و فرایندهای منابع انسانی با اهداف زیست محیطی، زمینه تغییر نگرش و رفتار کارکنان را فراهم می سازد و می تواند با «توسعه حرفه ای» پیوندی عملیاتی برقرار کند. با وجود مطالعات متعدد پیرامون مدیریت منابع انسانی سبز و نیز توسعه حرفه ای کارکنان، شواهد نشان می دهد پیوند عمیق این دو حوزه در بستر آموزش عالی به ویژه در دانشگاه های ایرانی کمتر به صورت چارچوب مند واکاوی شده است. بنابراین، پژوهش حاضر با هدف شناسایی الزامات و بسترهای تحقق مدیریت سبز منابع انسانی در راستای توسعه حرفه ای کارکنان دانشگاه آزاد اسلامی انجام شد.

مواد و روش ها: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. میدان مطالعه دانشگاه آزاد اسلامی بود و مشارکت کنندگان از واحدهای مختلف دانشگاه انتخاب شدند. نمونه گیری به صورت هدفمند از نوع ملاک محور انجام گرفت تا افرادی وارد مطالعه شوند که تجربه و آگاهی کافی درباره فرایندهای منابع انسانی، توسعه حرفه ای و مسائل زیست محیطی در دانشگاه داشته باشند. درمجموع ۲۲ نفر شامل ۸ عضو هیئت علمی باتجربه، ۸ کارمند اداری و ۶ مدیر دانشگاهی و متخصص حوزه مدیریت منابع انسانی در مصاحبه ها مشارکت کردند. ابزار گردآوری داده ها «مصاحبه نیمه ساختاریافته» بود که امکان طرح پرسش های باز و پیگیری عمیق تر تجربه ها و دیدگاه ها را فراهم می کرد. مصاحبه ها ضبط، پیاده سازی و سپس تحلیل شد. تحلیل داده ها با رویکرد کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری و انتخابی) انجام شد؛ بدین معنا که ابتدا واحدهای معنایی و مفاهیم اولیه استخراج و کدگذاری شدند، سپس کدها در مقوله های مرتبط سازمان دهی گردید و درنهایت مضامین سازمان دهنده و مضامین اصلی (فراگیر) شکل گرفتند. برای اعتباربخشی و اطمینان از اتقان یافته ها، معیارهای چهارگانه لینکلن و گوبا شامل اعتبار، انتقال پذیری، قابلیت اتکا و تاییدپذیری به کار گرفته شد. راهبردهایی مانند بازبینی توسط مشارکت کنندگان، بازبینی همتایان/خبرگان، مستندسازی دقیق مراحل تحلیل و مرور نظام مند تصمیم های تحلیلی، به افزایش اعتمادپذیری نتایج کمک کرد.

نتایج و یافته ها: یافته های پژوهش به شناسایی پنج مضمون اصلی انجامید که نقشه راه مدیریت سبز منابع انسانی را برای توسعه حرفه ای کارکنان ترسیم می کنند: نخست "سیاست گذاری و راهبری سبز دانشگاهی" که بر لزوم تعهد مدیریت عالی، تدوین سیاست های جامع و ایجاد ساختار پاسخگو استوار است؛ دوم، "فرهنگ و زیرساخت سازمانی سبز" که نهادینه سازی ارزش های زیست محیطی را در گرو تامین زیرساخت های فیزیکی و ارتباطات موثر می داند؛ سوم، "توسعه و توانمندسازی سبز کارکنان" که بر آموزش، ارتقای مهارت های شغلی سبز و حمایت از ابتکارات کارکنان تمرکز دارد؛ چهارم، "مشارکت و همکاری های بین بخشی و فرابخشی سبز" که تعاملات درون دانشگاهی و ارتباط با نهادهای علمی بیرونی را برای هم افزایی و پایداری برنامه ها ضروری می شمارد و درنهایت"ارزیابی و پاداش دهی عملکرد سبز"که با تعریف شاخص های روشن و نظام پاداش دهی، بستر بازخورد و اصلاح رفتار را فراهم می آورد.

نتیجه گیری: در نهایت می توان نتیجه گرفت که مدیریت سبز منابع انسانی زمانی به توسعه حرفه ای کارکنان در دانشگاه آزاد اسلامی منجر می شود که به صورت یک بسته یکپارچه شامل حکمرانی و سیاست گذاری سبز، توانمندسازی هدفمند، فرهنگ سازی و زیرساخت های حمایتی، نظام ارزیابی و پاداش و شبکه همکاری های چندسطحی طراحی و اجرا شود. نتایج حاصل از پژوهش نشان داد که رویکردهای جزیره ای و مقطعی در مدیریت سبز منابع انسانی نمی تواند به طور موثر توسعه حرفه ای کارکنان را تضمین کند و تنها در صورت هم افزایی مولفه های راهبردی، اجرایی و نظارتی است که پیامدهای مثبت آموزشی و حرفه ای پدیدار می شود. این یافته با نتایج پژوهش مهراج و کورشی (۲۰۲۰) که بر ضرورت یکپارچگی سیاست های منابع انسانی سبز در توسعه شایستگی های حرفه ای کارکنان تاکید کرده اند، همسو است. همچنین نتایج پژوهش حاضر با یافته های شهریاری و همکاران (۲۰۲۰) مبنی بر نقش فرهنگ سازی سازمانی و حمایت ساختاری در موفقیت برنامه های توسعه حرفه ای کارکنان انطباق دارد. از سوی دیگر، صفری و اونق (۱۴۰۲) نیز نشان دادند که پیوند نظام ارزیابی و پاداش با شاخص های عملکرد سبز، انگیزش و یادگیری مستمر کارکنان را تقویت می کند که این امر با یافته های پژوهش حاضر همخوانی دارد. در تبیین این نتایج می توان گفت که زمانی که کارکنان آموزش های سبز را در بستر سیاست گذاری روشن، حمایت مدیریتی و نظام بازخورد مستمر تجربه می کنند، توسعه حرفه ای آنان به صورت پایدار و معنادار شکل می گیرد؛ موضوعی که با نتایج پژوهش شیربگی و نصیری نیا (۱۳۹۹) در زمینه تاثیر سازوکارهای حمایتی و مشارکتی بر توانمندسازی و رشد حرفه ای کارکنان نیز هم راستا است.

کلیدواژه ها:

مدیریت سبز ، منابع انسانی ، توسعه حرفه ای ، کارکنان ، دانشگاه آزاد اسلامی