عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات: تحلیلی سبکی بر اساس خروج سازه

عجایب نامه ها گونه ای از آثار کمتر شناخته شده فارسی هستند که به توصیف پدیده ها و موجودات ناشناخته می پردازند. پژوهش حاضر با انتخاب تمام متن کتاب عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات طوسی (متعلق به قرن ششم هجری)، و با هدف تحلیل ساختاری خروج بند موصولی به عنوان یک شاخص سبکی، به بررسی بندهای وصفی و گروه های حرف اضافه ای بر مبنای فرآیند نحوی خروج سازه های آن پرداخته است. نتایج پژوهش نشان­ دهنده آن است که بیشترین تعداد خروج اختیاری سازه ها، شامل بندهای وصفی توصیف گر یک گروه اسمی است؛ در مقابل نرخ خروج گروه حرف اضافه ای در این اثر، برابر با ۳۶ درصد است. همچنین نسبت میان خروج و حفظ بندهای وصفی در متن کتاب، با ۸۸ نمونه خروج بند وصفی و ۷۹ نمونه حفظ این بند در جایگاه کانونی خود، تقریبا برابر بوده است. نرخ خروج بندهای وصفی از جایگاه های مختلف جمله نشان دهنده آن است که اگرچه جایگاه های اصلی مانند فاعلی و مفعولی بیشترین سهم خروج را دارند(۵۸ درصد)، اما جایگاه های غیر اصلی چون متممی، قیدی و ... نیز به نسبتی قابل توجه (۴۲ درصد) در این فرایند مشارکت داشته ­اند. تحلیل سازه های خروج یافته از منظر وزن دستوری و طول آن نیز نشان دهنده رویکردی بینابینی در این اثر است که با طول بند ۸۴/۶ و وزن دستوری ۵۸/۳ آن را در جایگاهی مابین شاخص های نثر مرسل و نثر مصنوع قرار می­دهد و بدین ترتیب از منظر شاخص سبکی خروج سازه، سبک آن میانه رو و معتدل ارزیابی می شود. از سوی دیگر، نمونه­ های بررسی شده در کتاب عجایب­ المخلوقات و غرائب­ الموجودات نشان دهنده تنوع آوایی و کاربرد متناوب و همزمان نشانه موصول ساز «که» و «کی» در آن است.

کلیدواژه ها:

بند وصفی ، خروج سازه ، عجایب المخلوقات ، محمد طوسی ، وزن دستوری