حضور مادی ها در مناطق مرکزی میان رودان براساس منابع بابلی و داده های باستان شناسی تل گبه

دوره پادشاهی مادها دوره ای مهم و تاثیرگذار در حیات سیاسی و فرهنگی ایران است. باوجود این، متاسفانه داده های تاریخی و باستان شناسی اندکی در دسترس بوده و ابهامات اساسی در ارتباط با جنبه های مختلف وجودی آن، ازجمله جغرافیای تاریخی و باستان شناسی وجود دارد. یکی از چالش های مهم، نوع ساختار و گستره جغرافیایی پادشاهی ماد، به ویژه در مقطع بعد از سقوط آشور است. آیا مادی ها پادشاهی بزرگی شکل دادند و در مناطق تصرف شده، به ویژه قلمرو سابق آشور استقرار یافته و سنت های فرهنگی خود را در منطقه گسترش داده و آثاری برجای گذاشتند و یا این که حضور آن ها موقت و صرفا سیاسی و نظامی بود؟ برای پاسخ به این پرسش، مطالعات هدفمند در مناطق مورد بحث و بازبینی داده ها ضرورت دارد. پژوهش حاضر با تکیه بر منابع تاریخی و باستان شناسی و بررسی اسناد و مدارک منتشر نشده وزارت آثار باستانی عراق، به بررسی حضور ماد در مناطق مرکزی میان رودان پرداخته و به روش تحلیلی-تاریخی (در بخش تاریخی) و نیز توصیفی -تحلیلی(در بخش باستان شناسی) توانسته با ارائه شواهد و مدارک، حضور مادی ها در مناطق مورد بحث را نشان دهد. براساس منابع بابلی مادی ها نه تنها در شمال شرق عراق و شمال سوریه حضور نظامی قدرتمندی داشتند، بلکه در مناطق مرکزی میان رودان هم حضور پیدا کرده و تهدیدات امنیتی برای بابل ایجاد کرده بودند، به گونه ای که بابل برای حفظ مرزهای شمالی و پایتخت، استحکامات دفاعی گسترده ای تدارک دیده بود. داده های باستان شناسی نشان می دهد حضور مادی ها در شمال و مرکز میان رودان همراه با استقرارها و آثاری بوده که بقایای آن در مناطق اربیل، سلیمانیه، رانیه و دیاله شناسایی شده است. در این میان تل گبه در منطقه دیاله به دلیل قرار داشتن در مناطق جنوبی و کنار مرزهای بابل و هم چنین برخورداری از معماری و مواد فرهنگی شاخص، اهمیت ویژه دارد. باوجود انتساب طبقه دوم این محوطه به دوره هخامنشی، داده های پژوهش نشان می دهد این استقرار بعد از سقوط آشور، با سبک و مصالح متفاوت شکل گرفته و در دوره هخامنشی تغییراتی در آن انجام گرفته است. نتایج پژوهش ضمن تایید انتساب این استقرار و سنت های فرهنگی آن به مادی ها، حضور و گسترش پادشاهی ماد را در مناطق مرکزی میان رودان نشان می دهد.

کلیدواژه ها:

پادشاهی ماد ، باستان شناسی ماد ، تل گبه ، معماری ماد ، تل الدیم