شناسایی و مطالعه راه های سنگ فرش مازندران در دوران متاخر اسلامی

استان مازندران به دلیل موقعیت جغرافیایی، ویژگی های اقلیمی و اهمیت تاریخی خود، همواره نقش مهمی در تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران ایفا کرده است. وجود موانع طبیعی، مانند: رشته کوه البرز و شکل گیری حکومت های نیمه مستقل در این منطقه، ازجمله عواملی هستند که سبب شد تا پیش از دوره صفویه، راه های ارتباطی محدودی بین فلات ایران و مازندران وجود داشته باشد. از دوره صفوی، به ویژه در عهد «شاه عباس اول» (حک: ۹۹۵-۱۰۳۸ه.ق.)، با احداث «جاده های شاه عباسی»، تحولی اساسی در توسعه راه های کوهستانی و جلگه ای مازندران پدید آمد. در دوره قاجار، به ویژه دوره «ناصرالدین شاه» (حک: ۱۲۶۴-۱۳۱۳ه.ق.) نیز این منطقه به دلیل نقش حیاتی در تامین مواد غذایی پایتخت و تجارت با روسیه، شاهد گسترش راه ها تحت عنوان «جاده های ناصرالدین شاهی» بود. باوجود اهمیت راه های تاریخی مازندران و سازه های وابسته به آن، پژوهش های باستان شناسی چندانی در این زمینه انجام نشده و پرسش های بسیاری درباره تاثیر جغرافیا و اقلیم بر شکل گیری راه ها، کارکردهای گوناگون آن ها و انطباق جاده های امروزی با مسیرهای تاریخی باقی مانده است. تحقیق حاضر ازنظر هدف، پژوهشی بنیادی، و از نظر ماهیت و روش، مطالعه ای تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی است. داده های پژوهش ازطریق روش های کتابخانه ای و مطالعات میدانی باستان شناختی گردآوری شده اند. این تحقیق با ترکیب این دو روش، به بررسی و رفع برخی ابهامات پرداخته و نقش راه های تاریخی را در توسعه منطقه ای و ملی استان مازندران مورد تحلیل قرار داده است. برای دستیابی به این هدف، در این مطالعه، ۲۰ راه سنگ فرش تاریخی در مازندران مورد بررسی قرار گرفت. برخی از این راه ها که در جلگه، میان بند و ارتفاعات این منطقه قرار دارند، برای نخستین بار در این پژوهش شناسایی و معرفی می شوند. نتیجه این تحقیق نشان می دهد که راه های مورد بررسی در این پژوهش که عمدتا مربوط به دوره های صفویه و قاجاریه هستند، در زمان خود به عنوان مسیرهای مواصلاتی بین منطقه ای یا درون منطقه ای عمل می کرده اند.

کلیدواژه ها:

مازندران ، راه های سنگ فرش تاریخی ، جاده های شاه عباسی ، جاده های ناصرالدین شاهی ، باستان شناسی راه ها