پدرکشی در ساحت فقه و حقوق کیفری: واکاوی هستی شناختی احکام و چالش های تطبیقی در نظام های حقوقی منتخب اسلامی

پدرکشی، به مثابه یکی از تابوشکنانه ترین اشکال خشونت درون خانوادگی، نظام های حقوقی کشورهای اسلامی را در تقاطعی پیچیده از سنت فقهی، الزامات حقوق بشری و واقعیت های روان شناختی معاصر قرار داده است. این پژوهش با روش تطبیقی-تحلیلی و با تمرکز بر چهار کشور ایران، عراق، مصر و مالزی، در پی کالبدشکافی مبانی عمیق فقهی احکام پدرکشی و بررسی تجلی آن در قوانین کیفری معاصر است. یافته ها نشان می دهد که در هسته ی اختلافات فقهی، دو نگرش بنیادین قابل تمایز است: نگرش قدسی-وجودی در فقه امامیه که پدر را «خالق کوچک» و قتل او را نوعی «یهود ربانی» نمادین می داند، و نگرش عرفی-قراردادی در فقه اهل سنت که بر جنبه های اجتماعی-اخلاقی رابطه تاکید دارد. این اختلاف در مبانی، به وضوح در قوانین کیفری این کشورها متجلی شده است؛ از اطلاق ماده ی ۲۲۰ قانون مجازات اسلامی ایران مصوب ۱۳۷۰ که قصاص فرزند قاتل پدر را بی قیدوشرط مقرر می دارد ، تا رویه های قضایی انعطاف پذیرتر در مصر و مالزی که بر تعزیر و دیه تاکید می ورزند . با این حال، چالش مشترک همه ی این نظام ها ، ناتوانی در صورتبندی حقوقی رنج تروماتیک و خشونت سیستماتیک است. در مواجهه با مواردی که پدر خود منشا خشونت بوده ، اجرای احکام کلاسیک می تواند به بازتولید ظلم بینجامد. این مقاله با طرح مفهوم «زیست حقوق شرعی» به عنوان پارادایمی نوین، استدلال می کند که نظام های کیفری اسلامی می توانند با تمسک به قواعد انعطاف پذیر درون فقهی مانند «نفی سبیل» و «نفی عسر و حرج»، و با بهره گیری از مکانیسم های «عدالت ترمیمی»، به سمت الگویی سه لایه (پیشگیری، دادرسی تخصصی، بازپروری) حرکت کنند که هم حرمت ارزش های دینی را پاس دارد و هم عدالت زمینی برای تمام کنشگران صحنه ی تراژیک پدرکشی را محقق سازد.

کلیدواژه ها:

پدرکشی ، فقه جزایی ، حقوق کیفری اسلامی ، قصاص ، خشونت خانگی ، عدالت ترمیمی ، مطالعات تطبیقی ، ایران ، عراق ، مصر ، مالزی