چالش های مسئولیت کیفری در جرایم ناشی از عملکرد هوش مصنوعی در حقوق کیفری ایران

گسترش کاربرد هوش مصنوعی در حوزه هایی با آثار کیفری، حقوق کیفری را با وضعیتی مواجه ساخته است که در آن، تحقق نتیجه مجرمانه الزاما از کنش آگاهانه و ارادی انسان ناشی نمی شود، بلکه می تواند محصول تصمیم گیری الگوریتمی و عملکرد خودمختار سامانه های هوشمند باشد. بررسی تحلیلی چالش های مسئولیت کیفری در این بستر نشان می دهد که مبانی کلاسیک انتساب جرم، احراز رکن مادی و روانی و تعیین حدود تقصیر، در برابر واقعیت تصمیم گیری ماشینی دچار ناهماهنگی مفهومی شده اند و پاسخ گویی کیفری را با ابهام های جدی مواجه کرده اند. رفتار مجرمانه ناشی از عملکرد هوش مصنوعی ماهیتی فرآیندی و چندعاملی دارد و رابطه سببیت و سرزنش کیفری را نمی توان صرفا بر اساس الگوهای سنتی تبیین کرد. فقدان قصد و آگاهی انسانی در هوش مصنوعی، انتقال مستقیم مفاهیم سوءنیت و تقصیر را ناممکن می سازد و در صورت عدم تفکیک دقیق میان عملکرد مستقل سامانه و نقش انسان های دخیل، یا انتساب مسئولیت به صورت موسع و غیرمنصفانه صورت می گیرد یا خلا پاسخ گویی کیفری پدید می آید. مسیر کارآمدتر بر بازتعریف تدریجی معیارهای انتساب، تقصیر و نظارت انسانی استوار می شود، نه شناسایی شتاب زده شخصیت کیفری برای هوش مصنوعی. حقوق کیفری ایران برای مواجهه موثر با جرایم ناشی از عملکرد هوش مصنوعی، نیازمند بازاندیشی مفهومی و تقنینی هماهنگ با واقعیت تصمیم گیری الگوریتمی است تا پاسخ کیفری از حالت واکنشی و ناپایدار خارج شده و انسجام نظری و عملی پیدا کند.

کلیدواژه ها:

مسئولیت کیفری ، هوش مصنوعی ، انتساب جرم ، تصمیم گیری الگوریتمی ، حقوق کیفری ایران.