چارچوبی نوآورانه برای کنترل هوشمند اعتبارات شهرداری رشت مبتنی بر هوش مصنوعی قابل تفسیر و مکانیزم مشارکت شهروندی تعاملی

کنترل موثر بودجه شهری یکی از چالش های ساختاری در مدیریت شهری ایران محسوب می شود که با وجود تصویب قوانین متعدد، همچنان با مشکلاتی همچون تاخیر در اجرای پروژه ها، بیش بودجه ریزی، عدم شفافیت در تخصیص منابع و ضعف در نظارت شهروندی مواجه است. این پژوهش با هدف طراحی چارچوبی هوشمند برای کنترل پویای اعتبارات شهرداری رشت، تلفیقی از فناوری های نوین هوش مصنوعی قابل تفسیر (XGBoost-SHAP) و مکانیزم های مشارکت شهروندی تعاملی را پیشنهاد می دهد. روش تحقیق به صورت توصیفی-تحلیلی و با ترکیبی از تحلیل داده های ثانویه (بودجه های پنج ساله ۱۴۰۰-۱۳۹۵ شهرداری رشت) و مصاحبه های عمیق با ۱۵ خبره فنی و مدیریتی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که مدل پیشنهادی با بهره گیری از الگوریتم XGBoost قادر به پیش بینی انحرافات بودجه ای با دقت ۸۹.۳٪ است و با استفاده از تکنیک SHAP، عوامل کلیدی موثر بر بیش بودجه ریزی (مانند نوسان قیمت فولاد، تغییرات دستور کار و تاخیر در تصویب مجوزها) را به صورت کمی و قابل فهم برای ذی نفعان غیرفنی تبیین می کند. نوآوری اصلی این پژوهش، تبدیل شفافیت مالی از حالت «منتشرشده» (صورت حساب های مالی سنتی) به حالت «توضیح پذیر فعال» از طریق دکمه تعاملی «چرا؟» در پلتفرم شهروندی است که به شهروندان امکان می دهد با یک کلیک، دلیل تخصیص یا انحراف بودجه هر پروژه را درک کنند. همچنین، چارچوب پیشنهادی با تمرکز بر پروژه های گردشگری-زیست محیطی رشت (مانند توسعه فضاهای ساحلی دریاچه و پارک های جنگلی) و چالش های خاص سیل خیزی این شهر، قابلیت تعمیم پذیری به شهرداری های متوسط مقیاس ایران را با استفاده از ابزارهای متن باز و بدون نیاز به سرمایه گذاری سنگین دارد. این پژوهش ضمن پر کردن شکاف تحقیقاتی بین داده کاوی مالی و درک شهروندی، گامی عملی در جهت تحقق «شفافیت به عنوان تجربه روزمره شهروند» برداشته است.

کلیدواژه ها:

کنترل بودجه شهری ، هوش مصنوعی قابل تفسیر ، SHAP ، مشارکت شهروندی ، شفافیت مالی ، شهرداری رشت