ایمنی شهری: چالش ها، راهکارها و نقش شهروندان

رشد شتابان شهرنشینی، تمرکز جمعیت و پیچیدگی فزاینده زیرساخت ها موجب شده است که ایمنی شهری به یکی از مهم ترین دغدغه های برنامه ریزی و مدیریت شهری در قرن بیست ویکم تبدیل شود. شهرها در معرض طیف گسترده ای از مخاطرات طبیعی و انسان ساخت از جمله زلزله، سیل، حریق شهری، حوادث صنعتی و بحران های فناوری های نوین قرار دارند که می تواند پیامدهای گسترده اجتماعی، اقتصادی و محیطی به همراه داشته باشد (Meerow et al., ۲۰۱۶؛ Kelman, ۲۰۱۱). در عین حال، گسترش بافت های فرسوده، تمرکز کاربری های حساس، ضعف در مدیریت ریسک و محدودیت منابع نهادی، بر آسیب پذیری شهرها می افزاید.این پژوهش با هدف تحلیل ابعاد مختلف ایمنی شهری، شناسایی مهم ترین چالش های نظام ایمنی در شهرهای ایران و تبیین نقش شهروندان در ارتقای ایمنی و تاب آوری شهری انجام شده است. رویکرد تحقیق توصیفی–تحلیلی است و بر پایه مرور نظام مند ادبیات علمی، تحلیل اسناد بالادست و تجارب جهانی در حوزه مدیریت ریسک و تاب آوری شهری شکل گرفته است. علاوه بر این، از تجربیات عملیاتی در حوزه مدیریت بحران و خدمات ایمنی شهری برای تکمیل تحلیل ها و ارائه پیشنهادها استفاده شده است.یافته های پژوهش نشان می دهد که چالش های ایمنی شهری را می توان در سه دسته اصلی چالش های کالبدی–زیرساختی، چالش های مدیریتی–نهادی و چالش های اجتماعی–مشارکتی طبقه بندی کرد. تمرکز افراطی بر ساخت وساز جدید، غفلت از ساختمان های موجود، ضعف در یکپارچگی نهادی، فقدان نظام داده محور در مدیریت ریسک، محدودیت آموزش های عمومی و مشارکت محدود شهروندان از مهم ترین موانع ارتقای ایمنی شهری محسوب می شوند (Renn, ۲۰۰۸؛ Godschalk, ۲۰۰۳). بر این اساس، پژوهش حاضر یک مدل مفهومی سه بعدی ایمنی شهری شامل بعد کالبدی–زیرساختی، بعد مدیریتی–نهادی و بعد اجتماعی–مشارکتی را پیشنهاد می کند که در قالب تابعی از ترکیب این سه بعد قابل تبیین است:Urban Safety=f(Physical, Institutional, Social)نوآوری اصلی پژوهش در دو سطح قابل تبیین است: نخست، ترکیب نظام مند سه بعد کالبدی، نهادی و اجتماعی در قالب یک مدل مفهومی جامع برای ایمنی شهری؛ دوم، تاکید تحلیلی بر نقش فعال شهروندان در کنار نهادهای رسمی، به عنوان یکی از ارکان اصلی حکمرانی ریسک در شهرها. در پایان، بر اساس تحلیل چالش ها و تجربه شهرهای پیشرو، مجموعه ای از راهکارهای سیاستی و برنامه ای برای نهادهای مدیریت شهری و همچنین پیشنهادهایی برای تقویت مشارکت شهروندان ارائه می شود.

کلیدواژه ها:

ایمنی شهری ، تاب آوری شهری ، حکمرانی ریسک ، مدیریت بحران ، مشارکت شهروندان ، شهر هوشمند