تحولات تاریخی سیمای شهری رشت و راهبردهای آینده نگر برای بازسازی هویت بصری در چارچوب شهر هوشمند

سیمای شهری محصولی پویا از تعامل تاریخ، فرهنگ، اقلیم و سیاست های عمرانی است که تحولات آن بازتابی از مسیر توسعه یک شهر محسوب می شود. شهر رشت، با سابقه ای چندقرنی و موقعیت منحصربه فرد در اکوسیستم مرطوب شمال ایران، شاهد تحولات عمیقی در سیمای بصری خود بوده است از بافت فشرده سنتی گیلانی تا گسترش افقی بی برنامه و ساخت وسازهای معاصر ناسازگار. این پژوهش با رویکرد تاریخی-تحلیلی و با استفاده از روش های ترکیبی (تحلیل اسناد تاریخی، مقایسه تصاویر هوایی در بازه ۱۳۳۰–۱۴۰۵، پیمایش شهروندی با ۴۵۰ پرسشنامه و مصاحبه با ۱۸ خبره)، به بازخوانی تحولات سیمای شهری رشت در چهار دوره کلیدی می پردازد: (۱) دوره سنتی (پیش از ۱۳۴۰)، (۲) دوره مدرنیسم اولیه (۱۳۴۰–۱۳۵۷)، (۳) دوره رشد بی رویه (۱۳۵۸–۱۳۹۰) و (۴) دوره معاصر (۱۳۹۱–۱۴۰۵). یافته ها نشان می دهد که در دوره سنتی، سیمای شهر مبتنی بر معماری گیلانی با سقف های شیبدار، رنگ های طبیعی و ارتباط عمیق با طبیعت شکل گرفته بود؛ در دوره مدرنیسم، ورود مصالح جدید و سبک های بین المللی، شروع تدریجی تغییرات را رقم زد؛ در دوره رشد بی رویه، از بین رفتن ۷۸ درصد بافت تاریخی و جایگزینی آن با ساختمان های بلند و بی هویت، بحران هویتی عمیقی ایجاد کرد؛ و در دوره معاصر، علیرغم تلاش های محدود برای بازگشت به هویت محلی، فقدان چارچوب جامع و فشار گردشگری، تخریب سیما را ادامه داده است. در پایان، مدلی آینده نگر با عنوان «چارچوب هوشمند بازتولید سیما» ارائه شده است که سه رکن اصلی دارد: (۱) دیجیتالی سازی سیمای تاریخی به عنوان پایگاه داده طراحی، (۲) طراحی الگوریتم های هوش مصنوعی برای ارزیابی خودکار هماهنگی سیمایی پروژه های جدید، و (۳) ایجاد پلتفرم مشارکتی «منظر هوشمند» برای مشارکت شهروندان در تصمیم گیری های سیمایی. این مدل نه تنها هویت تاریخی را بازتولید می کند، بلکه آن را در چارچوب شهر هوشمند، پایدار و زنده نگه می دارد.

کلیدواژه ها:

سیمای شهری ، تاریخ معماری گیلان ، هویت بصری ، شهر هوشمند ، رشت ، تحولات شهری ، هوش مصنوعی در شهرسازی