تصوف و بازسازی همبستگی اجتماعی در عصر سلجوقی: تحلیلی کارکردگرایانه براساس نظریه دین امیل دورکیم

دوره سلجوقی از منازعه آمیزترین ادوار تاریخ اجتماعی اسلام به شمار می رود؛ عصری که در آن رقابت های فقهی و کلامی میان جریان هایی چون حنفیان، شافعیان، اشاعره، معتزله، امامیه و اسماعیلیه در بسیاری از شهرهای قلمرو اسلامی شدت گرفت و به شکل گیری تنش های گسترده اجتماعی مذهبی و در مواردی به بروز خشونت های فرقه ای انجامید. این منازعات صرفا محدود به حوزه اندیشه و مباحث نظری نبود، بلکه در عرصه روابط اجتماعی، نهادهای دینی، مناسبات قدرت و حتی زندگی روزمره مردم نیز بازتاب یافت و انسجام اجتماعی را با چالش های جدی مواجه ساخت.این پژوهش با تکیه بر نظریه کارکرد دین امیل دورکیم، به بررسی نقش تصوف در مواجهه با این وضعیت منازعه آمیز می پردازد و می کوشد کارکرد اجتماعی آن را در کاهش، مهار یا بازتعریف نزاع های مذهبی تحلیل کند. بر اساس چارچوب دورکیمی، دین نه تنها مجموعه ای از باورها و مناسک، بلکه نهادی اجتماعی است که از طریق تولید معنا، ایجاد همبستگی جمعی و بازسازی نظم اخلاقی، به حفظ انسجام جامعه یاری می رساند.یافته های پژوهش نشان می دهد که گفتمان صوفیانه با انتقال کانون دینداری از هویت های فقهی فرقه ای به تجربه درونی، اخلاق فردی، تزکیه نفس و رابطه عاطفی و شخصی با امر قدسی، زمینه تضعیف مرزبندی های سخت مذهبی را در سطح نمادین و گفتمانی فراهم ساخت. این جابه جایی معنایی موجب شد دینداری بیش از آنکه بر تمایزات هویتی استوار باشد، بر سلوک اخلاقی و معنوی فرد تاکید یابد و در نتیجه امکان همزیستی میان پیروان گرایش های مختلف افزایش پیدا کند.در سطح نهادی نیز، خانقاه ها به عنوان فضاهایی آیینی، اجتماعی و تربیتی، شبکه هایی از پیوندهای فرامذهبی ایجاد کردند و با هدایت بخشی از تنش های اجتماعی به عرصه سلوک فردی و مشارکت در مناسک جمعی، در تعدیل تعارضات مذهبی نقش ایفا نمودند. با این حال، نهادینه شدن تدریجی تصوف در قالب طریقت های سازمان یافته، گاه خود به بازتولید تمایزات هویتی جدید انجامید. ازاین رو، تصوف در دوره سلجوقی واجد کارکردی دوگانه در بازسازی همبستگی اجتماعی و در عین حال بازتعریف مرزهای مذهبی بوده است.

کلیدواژه ها:

تصوف ، صوفیانه ، بازسازی ، سلجوقیان ، نزاع های مذهبی ، کارکرد دین ، دورکیم ، همبستگی اجتماعی