تداوم و استمرار سنت شهرسازی ایرانی در دوران اسلامی: از اردشیرخوره آرمان-شهر ساسانی تا بغداد دارالخلافه عباسی

اگرچه سقوط امپراتوری ساسانی یک گسست سیاسی-ایدئولوژیک عظیم محسوب می شود، اما الگوهای بنیادین تمدنی و حکمرانی ایرانیان به ویژه در امر شهرسازی از دوران ساسانی به دوره اسلامی انتقال و تداوم یافته است. این پژوهش با تمرکز بر دو شهر نمادین اردشیرخوره(سده سوم میلادی) به عنوان آرمان شهر ساسانی و بغداد (سده هشتم میلادی) مرکز دارالخلافه عباسی، در پی پاسخ به این سوال است: کدام مولفه های کلیدی در الگوی شهرسازی اردشیرخوره، در طراحی و ساخت بغداد تداوم یافت و علل این استمرار چه بود؟ این تحقیق با روش تاریخی-تطبیقی و با بررسی محتوای متون تاریخی و جغرافیایی کهن در کنار بهره گیری از داده های باستان شناسی معاصر و داده های سنجش از دور(GIS) انجام شده است. یافته ها نشان می دهد تداوم موجود، فراتر از طرح مدور صرف بوده و در سه لایه اصلی قابل ردیابی است: ۱.لایه کیهان شناختی-نمادین: ایده «شهر به عنوان نماد جهان آرمانی» با هندسه مدور و مرکزیت بخشی مطلق به نماد حکومت (طربال در اردشیرخوره و قصر-مسجد در بغداد).۲. لایه سازمان فضایی-اداری: الگوی چهاربخشی شهر حول محورهای متقاطع، به عنوان ابزاری برای نظم بخشی، کنترل و مدیریت سلسله مراتبی قلمرو.۳.لایه زیرساختی-زیستی: خرد مشترک مهندسی در مدیریت متمرکز منابع آب و انتخاب مکان های استقرار در تقاطع راه های تجاری اصلی. این پژوهش استدلال می کند که تداوم مشاهده شده، ناشی از کارآمدی یک «الگوی پارادایماتیک» در شهرسازی برای حکومت های متمرکز و پهناور بود. عباسیان با بهره گیری از میراث اداری و فنی ساسانی، این الگو را نه از روی تقلید صرف، بلکه به دلیل کارآیی آن در نمایش قدرت، ساماندهی فضایی و تضمین حیات اقتصادی، بازآفرینی کردند. بنابراین، بغداد را می توان تبلور همان الگوی کهن در قالبی جدید دانست که نشان از انعطاف پذیری و ماندگاری عمیق سنت شهرسازی ایرانی دارد.

کلیدواژه ها:

اردشیرخوره ، بغداد ، شهرسازی ، ساسانی ، خلافت عباسی