بررسی تطبیقی کارکرد اسطوره ضحاک به مثابه نماد شر در دو روایت حماسی شاهنامه و گرشاسب نامه

شخصیت ضحاک در ادبیات حماسه ملی ایران، یکی از برجسته ترین نمودهای اسطوره ی شر است. این انگاره بازتابی از تقابل دوگانه های نیک و بد و خیر و شر در ناخودآگاه فرهنگی ایرانیان است و در متون مختلف، بازنمایی های متنوع و گاه متضادی یافته است. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی و رویکردی تطبیقی و با بهره گیری از متون دینی چون دینکرد و بندهش به تحلیل دو روایت متفاوت از ضحاک در شاهنامه فردوسی و گرشاسب نامه اسدی طوسی می پردازد. در شاهنامه فردوسی ، ضحاک، نماد شر مطلق، شاهی بیگانه، فاقد مشروعیت سیاسی و با سیمایی اهریمنی، فراانسانی و غیرقابل رستگاری ظاهر می شود؛ پادشاهی ستمگر با ویژگی های فرابشری چون مارهای دوش، که زندانی می گردد اما کشته نمی شود تا هشداری ماندگار نسبت به بازگشت استبداد باقی بماند. در حالی که در گرشاسب نامه، چهره ای انسانی تر و مشروع تر از او ارائه می شود. همچنین به نظر می رسد دریافت های فردوسی در زمینه مسئله آخرالزمانی ضحاک و سازو کار مشروعیتش متاثر از سنت مزدایی و متون مذهبی است و اسدی بیشتر از سنت های روایی شرق ایران اثر پذیرفته است. این پژوهش نشان می دهد که تصویر ضحاک در گفتمان های اسطوره ای، سیاسی و دینی چگونه بازتاب دهنده نگرش های متفاوت ایرانیان به مفاهیم شر و مشروعیت است. این مقایسه نشان می دهد که بازنمایی ضحاک نه تنها در چارچوب ادبیات حماسی بلکه در ساحت اندیشه سیاسی و دینی نیز حامل معانی چندلایه است. بر این اساس، مطالعه تطبیقی روایت های گوناگون از ضحاک می تواند چشم اندازی تازه برای فهم پیوند میان اسطوره، قدرت و هویت فرهنگی ایرانیان بگشاید.

کلیدواژه ها:

شاهنامه ، گرشاسب نامه ، ضحاک ، حماسه ملی ، تحلیل تطبیقی