بازنمایی مسائل اجتماعی و توسعه در عصر قاجاریه (مورد مطالعه: متون منشآت قائم مقام فراهانی)

در طول تاریخ، مکتوبات، از مهم ترین عرصه های نمود واقعیت های اجتماعی بوده است. در این بین متون منشآت، افزون بر ارزش های بلاغی و زیبایی شناختی، حاوی نشانه هایی از ذهنیت سیاسی، روابط قدرت و شیوه های بازنمایی مسائل اجتماعی هستند و می توانند به عنوان منابعی مهم برای تحلیل جامعه شناختی تاریخ مورد استفاده قرار گیرند. در این بین منشات قائم مقام فراهانی ورای ارزش ادبی خود می تواند بستری برای فهم سازوکارهای تاریخی و اجتماعی باشد. مقاله حاضر با توجه به متون ادبی و دیوانی در شناخت ساختارهای اجتماعی و سیاسی، به بررسی منشآت میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی در دوران قاجار می پردازد. ضرورت پژوهش از آنجا ناشی می شود که در مطالعات داخلی، متون ادبی رسمی کمتر به عنوان داده های اجتماعی تحلیل شده اند و نقش زبان دیوانی در تولید مشروعیت سیاسی و سامان دهی روابط اجتماعی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.این پژوهش با رویکردی میان رشته ای و با بهره گیری از روش کیفی، مجموعه ای از نامه های دیپلماتیک و دیوانی را با روش توصیفی–تفسیری تحلیل کرده و عناصر بلاغی، ساختار خطاب، واژگان و زمینه تاریخی–اجتماعی متون را مورد بررسی قرار داده است. تمرکز بر ترسل دیوانی به عنوان ابزاری قوی برای نمایش قدرت، تثبیت سلطه، مشروعیت بخشی و سامان دهی منازعات و بحران ها، امکان فهم کارکردهای فراتر از ادبیات صرف و نزدیک شدن به لایه های اجتماعی و سیاسی متن را فراهم می کند. این مطالعه می کوشد خلا موجود میان مطالعات ادبی و علوم اجتماعی تاریخی را کاهش دهد و نشان دهد که آثار ادبی دیوانی می توانند منبعی معتبر برای بازسازی الگوهای قدرت، فرهنگ سیاسی و تحولات اجتماعی در ایران پیشامدرن باشند.

کلیدواژه ها:

منشآت ، توسعه ، بلاغت ، عصر قاجار ، نامه های دیپلماتیک ، اقتدار ، مشروعیت