تاثیر آراء فردگرایی و جمع گرایی بر مالکیت در دیدگاه روشنفکران مشروطه

روشنفکران عصر مشروطه دریافتند که اصلاح نظام سیاسی قاجار بدون تحول در نهاد مالکیت ناممکن است و در آثار خود بر ضرورت این دگرگونی تاکید کردند؛ با این حال، دیدگاه های آنان در خصوص شیوه این تحول یکسان نبود و تحت تاثیر اندیشه های غربی، راه حل های متفاوتی را پیش نهادند. این پژوهش با هدف تبیین نسبت فردگرایی و جمع گرایی با مفهوم مالکیت در آرای چهار روشنفکر برجسته (ملکم خان، آخوندزاده، آقاخان کرمانی و طالبوف) و با بهره گیری از روش دلالت پژوهی انجام شده است. یافته ها حاکی از آن است که آقاخان کرمانی و طالبوف با محوریت «خیر عمومی» و جمع گرایی، نقش تنظیم گری دولت در مسئله مالکیت را ضروری می دانستند، در حالی که آخوندزاده و ملکم خان با گرایش به فردگرایی، مالکیت را بر مبنا و حق «کار» فرد تعریف کرده و دخالت دولت در این عرصه را به حداقل می رساندند. درنتیجه، این پژوهش نشان می دهد که دوگانه «فردگرایی–جمع گرایی» نه تنها یک تمایز نظری، بلکه عاملی تعیین کننده در شکل گیری دو مسیر متمایز برای توسعه اقتصادی-اجتماعی ایران عصر مشروطه بوده است. این کشف، ریشه های تاریخی مناقشه دیرپای «دولت در مقام تنظیم گر» در مقابل «مالکیت به مثابه حق فردی» را در تاریخ معاصر ایران آشکار می سازد و چارچوبی تحلیلی برای فهم ریشه های فکری مباحث جاری درباره رابطه دولت و بازار فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

مالکیت ، مشروطه ، فردگرایی ، جمع گرایی ، دولت