فراتحلیل مطالعات تامین مسکن گروه های کم درآمد ایران

مسکن یکی از اساسی ترین نیازهای انسان و جزئی کلیدی در توسعه پایدار جامعه است. در ایران نیز پس از انقلاب، سیاست های مختلفی با هدف رفع کمبود مسکن و حمایت از اقشار کم درآمد اتخاذ گردیده است. از جمله این سیاست ها طرح «مسکن مهر» در دولت های نهم و دهم بود که با شعار تامین مسکن برای گروه های کم درآمد آغاز شد. با این حال، در برخی استان ها از جمله آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، خوزستان و چهارمحال و بختیاری مشکلاتی در اجرا و تعهدات ایجاد گردید که سبب کاهش اثربخشی این طرح شد. در سال های بعد، همزمان با افزایش تعداد خانوارهای کوچک تر، چالش های اقتصادی و تبدیل مسکن به کالایی سرمایه ای، مسئله مسکن دوباره به یکی از موضوعات اصلی پژوهشگران و سیاست گذاران بدل شد. پژوهش حاضر از نوع فراتحلیل است و با هدف بررسی جامع مطالعات انجام شده در زمینه تامین مسکن گروه های کم درآمد ایران بین سال های ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۳ صورت گرفت. جامعه آماری شامل تمام پژوهش هایی است که در پایگاه های علمی معتبر از جمله پرتال جامع علوم انسانی، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)، بانک اطلاعات نشریات کشور و پایگاه مجلات تخصصی (نورمگز) منتشر شده اند. معیار انتخاب پژوهش ها شامل وجود ضریب همبستگی پیرسون، مشخص بودن حجم نمونه، سال انتشار، اطلاعات نویسندگان و متغیرهای پژوهش بوده است. پس از انتخاب ۳۰ پژوهش واجد شرایط، داده های مربوط به هر مطالعه ثبت و در مرحله بعد وارد نرم افزارهای SPSS۲۲ و CAM۲ گردید تا اندازه اثر هر پژوهش محاسبه شود. سپس با استفاده از روش نوین فراتحلیل به عنوان یک تکنیک آماری برای تعیین، جمع آوری، ترکیب و تحلیل یافته ها، میانگین اندازه اثر استخراج شد. آزمون های آماری مختلف از جمله آزمون همگنی Q، تحلیل خطای انتشار از طریق نمودار قیفی و آزمون تاوکندال برای ارزیابی سوگیری انتشار نیز به کار رفت. مدل اثرات تصادفی جهت محاسبه نهایی انتخاب گردید تا تفاوت میان مطالعات لحاظ شود.یافته ها: نتایج نشان داد نخستین پژوهش ها در حوزه تامین مسکن اقشار کم درآمد در سال ۱۳۸۳ انجام شده و تا سال ۱۳۹۶ روند نزولی داشته است. این دوره همزمان با دولت های نهم و دهم و اجرای طرح مسکن مهر بود. پس از پایان این دولت ها و بروز مشکلات و ناتوانی در اجرای تعهدات در برخی استان ها، از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۲ روند پژوهش ها و مطالعات در این حوزه مجددا شتاب گرفته است. این افزایش ناشی از تغییرات جمعیتی شامل کاهش بعد خانوار و تمایل خانواده ها به ساختارهای دو تا سه نفره، مسائل اقتصادی، چالش های بازار مسکن و تبدیل مسکن به کالای سرمایه ای بوده است. از نظر جغرافیایی، ۷۰ درصد مطالعات در مقیاس استانی، ۲۰ درصد در سطح شهری و ۱۰ درصد در سطح کشوری انجام شده اند. در حوزه روش شناسی، ۵۰ درصد پژوهش ها با رویکرد کاربردی، ۴۰ درصد توصیفی–تحلیلی و ۱۰ درصد کیفی انجام شده اند. ابزار گردآوری داده ها در ۳۰ درصد پرسشنامه، ۳۰ درصد پیمایش، ۲۰ درصد مصاحبه و ۲۰ درصد تحلیل محتوا بوده است. جامعه آماری در ۵۰ درصد پژوهش ها متخصصان حوزه مسکن، در ۴۰ درصد ساکنان شهرهای مورد مطالعه و در ۱۰ درصد متون علمی بوده اند. نتایج آزمون همگنی Q با سطح اطمینان ۹۹ درصد، ناهمگنی میان پژوهش ها را تایید کرد و لذا مدل اثرات تصادفی برای ترکیب یافته ها مناسب تشخیص داده شد. نمودار قیفی و آزمون تاوکندال نشان دادند که در انتشار پژوهش ها سوگیری معناداری وجود ندارد. نتایج رگرسیون خطی نیز موید عدم خطای انتشار بود. میانگین اندازه اثر محاسبه شده برای تامین مسکن اقشار کم درآمد در ایران برابر با ۰.۵۹ گزارش شد که در محدوده اطمینان آماری قرار دارد و بر اساس معیار کوهن، در سطح متوسط ارزیابی می شود. این مقدار نشان می دهد که رابطه میان متغیرهای بررسی شده در مطالعات قبلی از نظر آماری معنادار و از نظر علمی دارای اهمیت متوسط است. بر اساس نتایج فراتحلیل، سیاست های دولت ها در زمینه تامین مسکن اقشار کم درآمد تاثیر قابل توجهی بر روند پژوهش ها و وضعیت مسکن داشته است.طرح هایی مانند مسکن مهر در ابتدا با هدف حمایت از گروه های کم درآمد طراحی شدند، اما در اجرا با مشکلاتی همچون ناهماهنگی منطقه ای، کمبود زمین، تاخیر در تحویل واحدها و ناتوانی در پاسخگویی به تقاضای واقعی مواجه شدند. پس از این دوره، افزایش تعداد خانوارهای کوچک، رکود اقتصادی، و تبدیل مسکن به کالایی سرمایه ای موجب تشدید نیاز به مسکن قابل استطاعت گردید. در مجموع، نتایج پژوهش تاکید می کند که بدون اصلاح ساختار بازار مسکن و کاهش وابستگی آن به مکانیزم های صرفا بازارمحور، تحقق عدالت فضایی و اجتماعی در حوزه مسکن امکان پذیر نخواهد بود.

کلیدواژه ها:

فراتحلیل ، مسکن ، گروه های کم درآمد ، ایران