ارزیابی کیفی آسیب پذیری ساختمان های شهرک رشدیه تبریز به لحاظ پایداری در زمان زلزله

مقدمه: تبریز، یکی از مهم ترین کلان شهرهای ایران، با تاریخچه ای طولانی از زلزله های مخرب، نمونه ای برجسته از شهرهایی است که به دلیل قرارگیری بر روی گسل های فعال، در معرض خطرات لرزه ای قرار دارد. این شهر، به ویژه در بخش های شمالی و شرقی، بر گسل شمال تبریز واقع شده و در عین حال، به دلیل رشد سریع شهری، تراکم جمعیتی بالا، و توسعه ناپایدار، با چالش های متعددی در زمینه مدیریت ریسک زلزله مواجه است. یکی از مناطق کلیدی تبریز که به لحاظ لرزه ای بسیار مهم است، شهرک رشدیه است. رشدیه، به عنوان یک منطقه توسعه یافته با ساختار شهری متنوع، از ترکیبی از ساختمان های بتنی، فولادی، و بنایی برخوردار است. اما متاسفانه، بخش قابل توجهی از این سازه ها، به ویژه ساختمان های بنایی، فاقد سیستم های مقاوم سازی مناسب هستند و این موضوع، سطح آسیب پذیری لرزه ای منطقه را به میزان قابل توجهی افزایش داده است. مساله تحقیق حاضر بر این اساس تعریف می شود که بسیاری از ساختمان های رشدیه، به دلیل وجود در روی گسل تبریز در صورت وقوع زلزله ای با شدت متوسط یا شدید، به شدت آسیب پذیر هستند. این امر نه تنها تهدیدی جدی برای ایمنی و جان ساکنان منطقه است، بلکه می تواند به فروپاشی اجتماعی-اقتصادی و اختلالات گسترده شهری منجر شود. نبود اطلاعات دقیق و مستند درباره وضعیت آسیب پذیری ساختمان های منطقه، چالشی مضاعف برای مدیران شهری و برنامه ریزان در تدوین سیاست های کاهش ریسک و مقاوم سازی ایجاد کرده است. روش تحقیق: این پژوهش با رویکرد تحلیلی-توصیفی و استفاده از روش آریا، به ارزیابی آسیب پذیری لرزه ای ساختمان های منطقه رشدیه تبریز پرداخته است. منطقه رشدیه به دلیل قرارگیری بر روی گسل شمالی تبریز و تنوع در نوع ساخت وسازها به عنوان نمونه انتخاب شد. داده ها از طریق مشاهدات میدانی، بررسی سازه ها و تکمیل چک لیست های استاندارد جمع آوری شدند. شاخص هایی مانند نوع خاک، سیستم سازه ای، ارتفاع ساختمان و نامنظمی پلان با توجه به شدت زلزله های ۷، ۸ و ۹ مرکالی تحلیل شده و شاخص خسارت (LR) برای هر ساختمان محاسبه شد.تحلیل داده ها با ابزارهای آماری و GIS، نقشه های پهنه بندی آسیب پذیری را برای شدت های مختلف زلزله ارائه کرد. نتایج نشان داد که ساختمان های بنایی بدون کلاف بیشترین آسیب پذیری را دارند، در حالی که ساختمان های بتنی با دیوار برشی کمترین میزان خسارت را نشان دادند. برای اعتبارسنجی نتایج، از مشاوره متخصصان زلزله و مهندسی سازه استفاده شد.این مطالعه، ابزاری جامع برای شناسایی آسیب پذیری های لرزه ای و ارائه راهکارهایی مانند مقاوم سازی ساختمان ها، رعایت استانداردهای ساخت وساز، و برنامه ریزی امدادی فراهم کرده و گامی موثر در راستای کاهش خطرات زلزله و ارتقای ایمنی شهری در رشدیه تبریز است.یافته ها: نتایج این پژوهش نشان داد که ساختمان های بنایی بدون کلاف بیشترین آسیب پذیری لرزه ای را در منطقه رشدیه تبریز دارند و در زلزله های شدید (۹ مرکالی) به احتمال زیاد دچار تخریب کامل می شوند. ساختمان های فولادی بدون مهاربند نیز به دلیل نقص در طراحی سازه ای، آسیب پذیری قابل توجهی دارند. در مقابل، ساختمان های بتنی با دیوار برشی کمترین آسیب پذیری را نشان داده و عملکرد مناسبی در برابر نیروهای لرزه ای دارند. تحلیل داده ها نشان داد که ساختمان های با کلاف افقی و قائم، اگرچه وضعیت بهتری نسبت به ساختمان های بنایی بدون کلاف دارند، اما همچنان در برابر زلزله های شدید آسیب پذیر هستند و نیازمند مقاوم سازی اند. ساختمان های فولادی با مهاربند نیز به دلیل طراحی مناسب تر، شاخص خسارت کمتری داشتند.نتایج پهنه بندی آسیب پذیری لرزه ای نشان داد که تراکم بالای ساختمان های آسیب پذیر در مناطق خاص رشدیه، به ویژه در بافت های قدیمی، خطرات جدی برای جان و مال ساکنان ایجاد می کند. این مطالعه بر لزوم مقاوم سازی ساختمان های بنایی و فولادی، رعایت استانداردهای لرزه ای در ساخت وسازهای جدید، ایجاد زیرساخت های امدادی در مناطق پرخطر، و برنامه ریزی دقیق برای کاهش خطرات زلزله تاکید دارد.نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که ساختمان های بنایی بدون کلاف و فولادی بدون مهاربند در منطقه رشدیه تبریز بیشترین آسیب پذیری لرزه ای را دارند و در زلزله های شدید خطر تخریب کامل آن ها بالاست. در مقابل، ساختمان های بتنی با دیوار برشی به دلیل طراحی مقاوم، عملکرد مطلوبی نشان دادند. تمرکز ساختمان های آسیب پذیر در مناطق پرتراکم، چالش های جدی برای مدیریت بحران ایجاد می کند. مقاوم سازی ساختمان های موجود، رعایت استانداردهای لرزه ای، ایجاد زیرساخت های امدادی، و برنامه ریزی شهری از جمله راهکارهای کاهش آسیب پذیری است. توجه به طراحی سازه ای و توسعه پایدار برای افزایش ایمنی و تاب آوری منطقه ضروری است.

کلیدواژه ها:

آسیب پذیری لرزه ای ، ساختمان های بنایی ، مقاوم سازی ، رشدیه تبریز ، تاب آوری