اثربخشی مدل های ارائه نقشه های مفهومی در آموزش مجازی مفاهیم فیزیک مغناطیس

پیشینه و اهداف: آموزش مجازی به طور فزاینده ای در سال های اخیر اهمیت یافته و به یکی از ارکان اصلی سیستم های آموزشی در سرتاسر جهان تبدیل شده است. این نوع آموزش به ویژه در شرایطی که مدارس تعطیل می شوند، به یک راهکار ضروری برای ادامه فرآیند یادگیری تبدیل شده است. با این حال، دانش آموزان معمولا در درک مفاهیم فیزیک از طریق روش های سنتی با چالش هایی مواجه هستند. انتقال محتوای درسی از طریق شبکه های مختلف آموزش مجازی نیازمند استراتژی های موثری است که بتواند این چالش ها را برطرف کند. در این پژوهش، اثر بخشی نقشه های مفهومی به عنوان یکی از راهبردهای یادگیری مولد و رویکردهای بهبود سطح یادگیری دانش آموزان در انتقال مفاهیم انتزاعی فیزیک مورد بررسی قرار گرفته است.روش ها: روش پژوهش حاضر، یک تحقیق نیمه آزمایشی از نوع طرح پیش آزمون- پس آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه دانش آموزان دختر پایه یازدهم مدارس عادی ناحیه ۵ آموزش و پرورش مشهد بود که در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ مشغول به تحصیل بودند. با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند، ۶۰  نفر از دانش آموزان دبیرستان سمیه مشهد انتخاب شدند. این افراد به طور تصادفی در یک گروه کنترل و دو گروه آزمایش تقسیم شده اند. یک گروه آزمایش تحت مداخله نقشه مفهومی معلم ساز و گروه آزمایش دوم تحت مداخله نقشه مفهومی دانش آموزساز قرار گرفتند. گروه کنترل به روش سنتی آموزش را دریافت کردند. برای جمع آوری داده ها از آزمون پیشرفت تحصیلی محقق ساز به صورت پیش آزمون-پس آزمون استفاده شد که روایی صوری و محتوایی آن توسط دبیران و اساتید آموزش فیزیک تایید و برای پایایی آن از آزمون همتا استفاده شده بود. همچنین، برای تحلیل داده ها از آزمون t مستقل و تحلیل کوواریانس (ANCOVA) استفاده شد. برای بررسی نرمال بودن توزیع داده ها، از چهار آزمون شامل شاپیرو-والک، کولموگروف-اسمیرنوف، کرامر-ون میس و اندرسون-دارلینگ استفاده شده است. سطح معنی داری در این آزمون ها بالاتر از ۰۵/۰ بود که بیانگر توزیع نرمال داده ها است.یافته ها: نتایج نشان داد که استفاده از نقشه های مفهومی در فضای مجازی تاثیر مثبت و قابل توجهی بر نتایج یادگیری دانش آموزان دارد. تحلیل کوواریانس پیشرفت تحصیلی نشان داد که تفاوت معنی داری بین نمرات دو گروه با دو نوع شیوه تدریس، یعنی نقشه مفهومی معلم ساخته و نقشه مفهومی دانش آموزساخته، وجود دارد. نتایج آزمون تی مستقل نشان داد که در سطح معنی داری بالایی (۹۹%)، پیشرفت تحصیلی بین گروه کنترل و گروه آزمایش معلم ساخته متفاوت است. تاثیر روش تدریس نقشه مفهومی معلم ساخته به مراتب بالاتر از شیوه تدریس نقشه مفهومی دانش آموزساخته (درصد معنی داری ۰۵/۰) و روش تدریس سنتی (درصد معنی داری ۰۱/۰) بوده و این روش بالا ترین نمرات را در بین دانش آموزان داشته است. همچنین نمرات روش تدریس نقشه مفهومی دانش آموزساخته به مراتب بالا تر از شیوه تدریس سنتی (درصد معنی داری ۰۱/۰) بود. بیشترین افزایش میانگین نمرات مربوط به گروه نقشه مفهومی معلم ساخته (۷۴%) بود، که به دنبال آن گروه نقشه مفهومی دانش آموزساخته (۷۲%) قرار داشت. کمترین افزایش نیز مربوط به گروه روش سنتی (۵۹%) بود. این یافته ها به خوبی تاثیر استفاده از نقشه های مفهومی در تدریس مباحث فیزیک بر افزایش عملکرد دانش آموزان را نشان می دهد.نتیجه گیری: در این پژوهش، نقشه های مفهومی به عنوان یک راهبرد آموزشی مولد و زایا برای ارتقای سطح یادگیری پایدار دانش آموزان در مبحث مغناطیس مورد استفاده قرار گرفته است و نتایج چشمگیری به دست آمده است. این نقشه ها با بهره گیری از استعاره های تصویری زیبا و قابل درک، تجسم مفاهیم را به ویژه در زمینه های انتزاعی و پیچیده ای مانند مغناطیس و میدان های مغناطیسی که برای دانش آموزان چالش برانگیز است، آسان کرده اند. نتایج این پژوهش نشان داد که دانش آموزان با وجود تمام خلاهای آموزشی ایجاد شده، قادر به کسب آموزش موثر در فضای مجازی هستند. استفاده از نقشه های مفهومی که به خوبی طراحی شده و شامل استعاره های تصویری مناسب می باشند، به دانش آموزان این امکان را می دهد که مفاهیم انتزاعی را به راحتی درک کرده و به یادگیری عمیق تری دست یابند. لازم به ذکر است که این پژوهش به طور خاص بر روی دانش آموزان دختر تمرکز دارد و نتایج ممکن است به دانش آموزان پسر تعمیم پذیر نباشد. پیشنهاد می شود برای ارتقای سطح یادگیری دانش آموزان و رفع خلاهای آموزشی ایجاد شده در محیط های مجازی، از نقشه های مفهومی معلم ساز که شامل استعاره های بصری زیبا و قابل درک هستند، استفاده شود.

کلیدواژه ها:

نقشه مفهومی ، آموزش مجازی ، اثر بخشی یادگیری ، مفاهیم مغناطیس