تبیین مدل مفهومی برای کالبد معماری مراکز آموزش عالی مهارت محور با تکیه بر مولفه های اثربخش روان شناسی محیطی

پیشینه و اهداف: کالبد معماری محیط یادگیری و مهارت آموز، نقش موثری در پاسخ به نیازها و شکل گیری رفتارهای یادگیری فراگیران دارد. در ایران، با وجود تاکید بر آموزش مهارت محور و بهره گیری از مفاهیم روان شناسی محیطی در معماری کالبدی، در بسیاری از مراکز آموزش عالی مهارت محور مانند دانشکده مهارت و کارآفرینی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، این مهم نادیده گرفته شده است. این خلا معماری منجر به فقدان آسایش کالبدی، تعلق خاطر مکانی، ناکارآمدی در یادگیری و نارضایتی فراگیران می شود. مرور ادبیات تحقیق، طیف گسترده اما پراکنده و عدم انسجام مطالعات در این حوزه را نشان می دهد. در این پژوهش ها پرداختن به تعامل میان کیفیت کالبد معماری، قابلیت های محیطی و رفتارهای یادگیری کمرنگ بوده و ارائه مدلی مفهومی برای بهینه سازی کالبد معماری محیط یادگیری ازجمله مراکز آموزش عالی مهارت محور، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش سعی دارد با هدف تبیین مدلی مفهومی برای کالبد معماری مراکز آموزش عالی مهارت محور با تکیه بر مولفه های اثربخش روان شناسی محیطی به ارائه مدلی کارآمد، رفتارساز و تعمیم پذیر بپردازد. در این راستا دانشکده مهارت و کارآفرینی دانشگاه آزاداسلامی مشهد به عنوان نمونه مطالعاتی مورد واکاوی قرار می گیرد. روش ها : این پژوهش از نوع کیفی با رویکرد سیستماتیک می ‍باشد و در آن از روش تحلیل داده بنیاد با سه نوع کدگذاری باز، محوری و گزینشی استفاده شده است. گردآوری داده ها از طریق مطالعات اسنادی، پیمایش و روش دلفی صورت گرفته و تحلیل آن ها با نرم افزار MAXQDA انجام شده است. در نهایت، برای سطح بندی متغیرهای مدل مفهومی، از مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM) استفاده شده است.یافته ها: در پژوهش حاضر، تبیین مدل مفهومی برای کالبد معماری دانشکده مهارت و کارآفرینی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد انجام می شود. پس از استخراج دیدگاه های صاحب نظران داخلی و خارجی، داده ها کدگذاری شده و براساس شباهت مضامین دسته بندی می شوند. در مرحله کدگذاری باز و محوری، ۷۰ شناسه و ۵۰ مشخصه حاصل می شود. مشخصه ها با استفاده از روش دلفی خبرگان و از طریق پرسش نامه بسته و مصاحبه عمیق بررسی و گزینش می شوند. نتایج کدگذاری گزینشی شامل ۶ متغیر اصلی و ۲۸ متغیر فرعی است. این متغیرها معرف ابعاد و مولفه های اثربخش روان شناسی محیطی و کالبد معماری در نمونه مطالعاتی فوق هستند. داده های کیفی در نرم افزار MAXQDA تحلیل شده و در قالب نمودار درختی گرافیکی ارائه می شود. در این نمودار، ارتباط بین ابعاد و مولفه های روان شناسی محیطی نمایش داده می شود. در نهایت از روش مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM) برای سطح بندی و شناسایی روابط علی متغیرهای مدل مفهومی استفاده می شود. براساس نمودار درختی حاصل از نرم افزار MAXQDA، متغیرهای موثر بر کالبد معماری نمونه مطالعاتی، شامل ۴ بعد و ۲۰ مولفه روان شناسی محیطی می باشندنتیجه گیری:  ارزیابی متعیرها با روش (ISM) نشان می دهد؛ ابعاد احساس و عملکرد به ترتیب در سطح اول و دوم و ابعاد اجتماعی -  فرهنگی و معنابخشی در سطح سوم قرار می گیرند. این سطوح نشانگر میزان تاثیرگذاری آن ها بر کالبد معماری هستند.

کلیدواژه ها:

روان شناسی محیطی ، کالبد معماری ، آموزش عالی مهارت محور ، یادگیری فعال و مشارکتی ، تعلق خاطر مکانی ، رضایتمندی فراگیران