نقد و بررسی «نظریه فاعل بالرضا» از منظر روایات امام علی(ع)

طبق «نظریه فاعل بالرضا»، خداوند «عالم هستی» را با «اشراق نور» ایجاد نموده و صور خارجی موجودات، همان علم تفصیلی اوست و قبل از ایجاد، علم واجب تعالی به اشیاء به صورت علم اجمالی می باشد. این اندیشه سهروردی به دو بخش تقسیم می‎شود: بخش اول مربوط به بعد از ایجاد است که شیخ اشراق رابطه بین واجب تعالی با اشیاء را رابطه اشراقی می‎داند، یعنی خداوند به همه اشیاء در موطن خودشان با اضافه اشراقی علم می‎یابد. این بخش از دیدگاه سهروردی مورد تایید روایات امام علی(ع) است. بخش دوم دیدگاه شیخ اشراق مربوط به قبل از ایجاد است که اشکالاتی دارد؛ زیرا او علم قبل از ایجاد را «اجمالی» می‎داند و این امر منجربه فقدان ذات واجب الوجود از «علم تفصیلی» به موجودات می‎شود؛ در حالی‎که اساس فاعلیت خداوند، به علم پیش از ایجاد برمی‎گردد. در روایات امام علی(ع) این بخش از نظریه شیخ اشراق قابل نقد است؛ چراکه روایات: ۱. متعلق علم واحد و ذاتی قبل از ایجاد را، همه اشیاء به صورت «تفصیلی» می‎دانند، ۲. تاکید دارند که با ایجاد اشیاء، علم الهی افزایش نمی‎یابد، ۳. آفرینش اشیاء، براساس علم حادث، صورت نمی‎گیرد. مجموع این سه دسته از روایات، علم و فاعلیتی را که شیخ اشراق برای خداوند مطرح می‎کند، شایسته مقام واجب تعالی نمی‎دانند. روش پژوهش حاضر در مواجهه با روایات حضرت، روش استظهار و استنباط است و در مرحله تجزیه و تحلیل و مقایسه دیدگاه فاعل بالرضا با آنها نیز، به شیوه تحلیلی- عقلی عمل شده است. در مجموع، علم و فاعلیتی که شیخ اشراق با مبانی فلسفی خود برای واجب الوجود مطرح می‎کند، نواقصی دارد و شایسته مقام واجب تعالی نیست.

کلیدواژه ها:

امام علی(ع) ، واجب الوجود ، شیخ اشراق ، نظریه فاعل بالرضا ، علم قبل از ایجاد ، علم بعد از ایجاد ، فاعلیت