تحلیلی جامعه شناختی از عوامل امتناع و پیش برنده توسعه پژوهش های بین رشته ای؛ از منظر رویکرد میدان دانشگاهی بوردیو

هدف: علی رغم تاکید اسناد بالادستی، پژوهش ها و مطالعات اخیر در نظام آموزش عالی ایران بر ضرورت توسعه پژوهش های بین رشته ای؛ اما آنچه که دیده می شود این است که همچنان مطالعات درون رشته ای جاذبه ی بیشتری در ایران دارند. هدف این مقاله، دستیابی به موانع توسعه مطالعات بین رشته ای و ارائه ی ایده هایی برای توسعه ی این دست مطالعات از منظر جامعه­شناختی و رویکرد میدان دانشگاهی بوردیو در نظام علمی کشور است. روش: از روش کیفی و ابزار مصاحبه نیمه ساختاریافته برای گردآوری اطلاعات استفاده شده است. جامعه پژوهش شامل پژوهشگران، صاحب نظران و خبرگان فعال در زمینه مطالعات بین رشته ­ای هستند که با استفاده از نمونه گیری هدفمند، ۱۲ نفر از خبرگان انتخاب شدند. برای تجزیه وتحلیل اطلاعات از تحلیل مضمون قیاسی بر اساس مفاهیم نظریه میدان دانشگاهی بوردیو و رویکرد براون و کلارک استفاده شد. یافته ها: یافته­­ها نشان می­دهد که اختلال در تبدیل سرمایه، خشونت نمادین، حمایت های نامتوازن، فقدان اعتبار و منزلت دانشگاهی، بی ارزش انگاشته شدن، ساختار میدان مبتنی بر رقابت و تمایز رشته­ای، منازعه بر سر مرزهای رشته ای، حفظ قدرت از مسیر حفظ مرزها، ممانعت از ورود دیگری به دپارتمان های سنتی، امپریالیسم علمی، عادت­واره پژوهشگران مبتنی بر تسلط تک­رشته­ای، وابستگی هویت علمی به رشته تخصصی، تسلط به روش و زبان رشته تخصصی خود، بازتولید ساختارهای قدرت مبتنی بر تسلط تک­رشته­ای، عدم حمایت قوانین و عدم توازن در ساختار قدرت سبب شده است تا رشته­های علمی مانند بازیگران مستقل با سرمایه خاص خود در میدان دانشگاهی با دیگر بازیگران رقابت کنند و موانعی برای توسعه­ی پژوهش­های بین­رشته­ای شکل گرفته و تقویت شود. نتیجه گیری: میدان دانشگاهی تنها زمانی امکان شکل گیری پژوهش بین رشته ای را فراهم می کند که قواعد علمی و رشته ای را بازتعریف کند، مسیر تبدیل سرمایه علمی پژوهشگران بین رشته ای به سرمایه نهادی، سرمایه نمادین، اعتبار و مشروعیت آکادمیک را تسهیل کند، عادت واره ها را در مسیر جدید، اجتماعی سازی کرده و ساختار قدرت را از حالت تک رشته ای به وضعیت چندصدایی تبدیل کند. تحول واقعی در پژوهش بین رشته ای نیازمند تحول میدان است نه اصلاح فردی پژوهشگران. اگر میدان تغییر نکند، هیچ میزان از مهارت فردی یا انگیزه پژوهشگر قادر به تغییر وضعیت بین رشته ای نخواهد بود.

کلیدواژه ها:

Iranian higher education ، interdisciplinary research ، sociology of science ، academic Champ approach ، آموزش عالی ایران ، پژوهش­ بین­رشته­ای ، جامعه شناسی علم ، نظریه میدان دانشگاهی