واکاوی مفهوم نازیدگانی و شادانی (فکاهت و خنده) در سپهر اندیشگانی توحیدی معتزلی و غزالی اشعری

جستار حاضر با بهره جویی از روش توصیفی-تحلیلی، به واکاوی و مقایسه مفهوم خنده و فکاهت در اندیشه دو متفکر برجسته جهان اسلام، ابوحیان توحیدی و امام محمد غزالی، می پردازد و تفاوت های بنیادین رویکردهای آنان را در زمینه های فلسفی، دینی و فرهنگی نشان می دهد. توحیدی، نماینده گفتمان معتزلی و فیلسوف-ادیب، خنده و طنز را بخشی جدایی ناپذیر از تجربه انسانی و ابزار دفاعی برای مقابله با دشواری ها و محدودیت های زندگی می دانست. او با تاثیر از جاحظ، فکاهت را وسیله ای برای نقد اجتماعی، بیان بدبینی فلسفی و تعالی روح می شمرد و خنده را پلی میان حیرت، تعجب و تعامل اجتماعی می دانست که امکان تجربه آرامش و نشاط فکری را فراهم می آورد. درمقابل، غزالی، فقیه و متکلم اشعری، در دوره ای که جهان اسلام دچار افول فرهنگی و اخلاقی بود، خنده، مزاح و فکاهت را محدود و به شدت کنترل شده می دید. او خنده را تنها در قالب تبسم اخلاقی و بدون صدا مجاز می شمرد و هرگونه شوخ طبعی یا تمسخر را آفت اخلاق و پرهیزکاری می دانست. نتیجه مقایسه نشان می دهد که گفتمان معتزلی، خنده را نمادی از آزادی، نقد اجتماعی و تجربه زیسته می بیند، درحالی که گفتمان اشعری، خنده را وسیله ای برای رعایت اخلاق، کنترل جامعه و تقویت دینداری می شمرد. این مطالعه بر اهمیت شرایط تاریخی، فرهنگی و فلسفی در شکل گیری نگرش متفکران اسلامی نسبت به خنده و فکاهت تاکید می کند و نشان می دهد که رویکردهای متفاوت به خنده، بازتاب دهنده تفاوت بنیادین میان فلسفه عقل گرا و فقه نقل محور در جهان اسلام است.

کلیدواژه ها:

فکاهت ، گفتمان معتزلی ، گفتمان اشعری ، ابوحیان توحیدی ، امام محمد غزالی