ضرورت تبیین مسئولیت چندلایه هوش مصنوعی از منظر نظام اخلاقی و حقوقی در پزشکی

هوش مصنوعی با ورود به عرصه پزشکی، تحولی شگرف در تشخیص، درمان و جراحی ایجاد کرده است، اما هم زمان چالش های عمیقی را در نظام های حقوقی و اخلاقی پدید آورده است. پیچیدگی فناوری، دخالت کنشگران متعدد (پزشک، بیمارستان، توسعه دهنده و تولیدکننده) و ماهیت غیرشفاف الگوریتم ها، مفهوم سنتی مسئولیت را با ابهام مواجه ساخته و «شکاف مسئولیت» را ایجاد کرده است. هدف اصلی این پژوهش، تبیین ضرورت طراحی یک نظام مسئولیت چندلایه برای هوش مصنوعی در پزشکی با رویکردی تلفیقی (حقوقی-اخلاقی) و بررسی ظرفیت ها و کاستی های نظام حقوقی ایران در این زمینه است. این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است که با روش کتابخانه ای و با مراجعه به منابع معتبر داخلی و بین المللی انجام شده است. در نظام حقوقی ایران، هوش مصنوعی فاقد شخصیت حقوقی است و قوانین موجود (نظیر قانون مسئولیت مدنی و قانون مجازات اسلامی) عمدتا بر مبنای تقصیر تدوین شده اند. با این حال، ظرفیت هایی در فقه امامیه (قاعده لاضرر، تسبیب) و نهادهایی مانند مسئولیت ناشی از اشیاء و مسئولیت تولیدکننده وجود دارد که می تواند مبنای توسعه نظری نظام مسئولیت چندلایه قرار گیرد. در نتیجه استقرار مسئولانه هوش مصنوعی در پزشکی مستلزم گذار از مسئولیت خطی سنتی به یک نظام مسئولیت چندلایه، پویا و مبتنی بر ریسک است که در آن مسئولیت به طور شفاف میان پزشک، توسعه دهنده و بیمارستان توزیع شود و تدوین مقررات ویژه برای داده های سلامت، الزام به شفافیت و قابلیت توضیح دهی الگوریتم ها، ایجاد کمیته های اخلاقی تخصصی و تضمین نظارت انسانی معنادار، از مهمترین راهکارهای عملی برای پر کردن شکاف مسئولیت و تحقق عدالت درمانی در عصر هوش مصنوعی هستند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت چندلایه ، اخلاق پزشکی ، شکاف مسئولیت ، سوگیری الگوریتمی