تحول کارکرد شعر از هویت سازی قبیله ای در عصر اموی تا هویت سازی ملی در شعر فارسی با تمرکز بر فرزدق و فردوسی

شعر در جوامع سنتی و پیشامدرن، نقشی بنیادین در بازنمایی و بازتولید هویت جمعی ایفا کرده است. در جهان عرب عصر اموی، شعر به ویژه در قالب های فخر، هجو و مدح، ابزاری موثر برای تثبیت هویت قبیله ای و سامان دهی روابط قدرت اجتماعی بود. شاعرانی چون فرزدق با تکیه بر نسب، افتخارات نیاکان و مرزبندی های قبیله ای، به بازتولید ساختارهای هویتی مبتنی بر خون و تبار کمک می کردند. در مقابل، در ایران اسلامی، به ویژه از قرن چهارم هجری، شرایطی فراهم آمد که شعر از کارکرد قبیله ای فاصله گرفت و در مسیر هویت سازی فرهنگی و ملی قرار گرفت.این پژوهش با رویکردی توصیفی–تحلیلی و تطبیقی، به بررسی تحول کارکرد شعر از هویت سازی قبیله ای در شعر فرزدق تا هویت سازی ملی در شاهنامه فردوسی می پردازد. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل متون ادبی، بررسی زمینه های تاریخی–اجتماعی و بهره گیری از مفاهیم نظری مرتبط با هویت و ملت سازی است.یافته های پژوهش نشان می دهد که شعر فرزدق بازتاب دهنده هویتی محدود، رقابت محور و وابسته به ساختار قبیله ای قدرت است، در حالی که شعر فردوسی با تکیه بر زبان فارسی، تاریخ و اسطوره های مشترک، به شکل گیری و تداوم هویتی فراگیر و ملی کمک کرده است. این تحول، نشان دهنده نقش تعیین کننده شعر در گذار جوامع از هویت های بسته قبیله ای به هویت های فرهنگی و ملی است.

کلیدواژه ها:

هویت سازی ، شعر اموی ، شعر فارسی ، فرزدق ، فردوسی ، هویت ملی