تحلیل انتقادی گفتمان پان اسلامیسم سیاسی در اندیشه «مولانا محمد برکت الله بوپالی» (هندوستانی) در کتاب «خلافت» (چاپ ۱۹۲۴ میلادی)

از منظر تاریخ پژوهان، جنگ جهانی اول، نقطه عطفی در تحولات سیاسی- اجتماعی غرب آسیا محسوب می شود. سقوط حکومت عثمانی، شکل گیری دولت- ملت های سکولار و تضعیف نهاد خلافت، از مهم ترین پیامدهای این جنگ ارزیابی شده است. برخی از اسلام گرایان از جمله محمد برکت الله، فروپاشی خلافت عثمانی را خطری جدی برای انسجام امت اسلامی دانسته و بر ضرورت بازاندیشی در مفهوم خلافت تاکید داشتند. پس از انحلال خلافت، برکت الله با طرح ایده «جمهوری خلافت» کوشید تا الگویی نوین برای سازمان دهی امت اسلامی در برابر دولت- ملت های سکولار و امپریالیسم جهانی ارائه دهد. فرضیه محوری این پژوهش آن است که مفهوم جمهوری خلافت، مهم ترین مولفه وحدت آفرین در گفتمان پان اسلامیسم برکت الله است. این مقاله با بهره گیری از رویکرد گفتمان تاریخی «روث ووداک»، کتاب «خلافت» برکت الله را تحلیل کرده و کوشیده به پرسش های زیر پاسخ دهد: «چگونه برکت الله از نهاد خلافت برای تحکیم اتحاد اسلامی استفاده کرده است؟» و «برکت الله چگونه مفاهیمی مانند کمونیسم معنوی، اتحاد اسلامی و دولت سکولار را در راستای تحقق اهداف پان اسلامیسم توجیه کرده است؟». یافته های پژوهش نشان می دهد که اندیشه برکت الله دارای دو بعد نظری و عملی است. در بعد عملی، او با ادغام ابعاد معنوی و مادی (مالی) خلافت، راه حلی برای عبور از بحران فروپاشی خلافت ارائه کرده و سه مولفه معنویت فردی، اقتصاد کمونیستی و دولت سکولار را در ترکیبی ناهمگون و بدون چارچوب، اما با هدف اتحاد مسلمانان پیشنهاد کرده است. در بعد نظری، گفتمان پان اسلامیستی او بر بازتعریف خلافت استوار است؛ بازتعریفی که خلافت را نه صرفا نهادی سنتی، بلکه الگویی برای سازمان دهی امت اسلامی و مقاومت در برابر ساختار امپریالیسم جهانی معرفی می کند.

کلیدواژه ها:

اسلام گرایی فراملی ، پان اسلامیسم ، خلافت ، رویکرد گفتمان تاریخی و محمد برکت الله.