انقلاب اسلامی: رقابت آرمان شهر شاه و آرمان شهر انقلاب

انقلاب را می توان رقابت آرمان شهرهایی دانست که از یکسو حکومت مستقر و از سوی دیگر مخالفان انقلابی برای توده های مردم ترسیم می کنند. در سال های منتهی به انقلاب اسلامی ایران، رژیم پهلوی، آینده ای روشن برای ایرانیان ترسیم می کرد و اندیشه گران انقلابی نیز به بیان دورنمایی از آینده پرداخته، آرمان شهرهایی شکل می دادند. در واقع انقلاب، رقابت بین این دو دسته آرمان شهر بود. از این منظر کمتر به انقلاب اسلامی ایران پرداخته شده است. پژوهش حاضر با اتکا بر نظریه «کارل مانهایم» درباره «ایدئولوژی و آرمان شهر»، به بررسی و مقایسه آرمان شهرهای دو قطب متضاد اصلی در انقلاب اسلامی ایران یعنی محمدرضا پهلوی (حکومت) و نظریه پردازان انقلاب (امام خمینی، مرتضی مطهری و علی شریعتی) می پردازد. هدف این مطالعه، تحلیل نقش اندیشه آرمان شهری در شکل گیری انقلاب اسلامی و فهم تفاوت های بنیادین میان این دو دسته آرمان شهر است. در این راستا مقاله می کوشد تا دریابد که تفاوت آرمان شهرهای این دو قطب و دلایل توفیق یا عدم توفیق آنها در جلب نظر توده های مردم چه بود. نتایج پژوهش نشان می دهد که آرمان شهر نظریه پردازان انقلاب با ویژگی هایی چون رازآلودی و معنویت، انعطاف پذیری در بیان، ماهیت انقلابی و ظرفیت بسیج مردمی، توانست نیروی محرکه ای قدرتمند برای انقلاب فراهم آورد؛ در حالی که آرمان شهر شاه، هرچند دارای طرحی مدرن و متمرکز بر توسعه و تمدن بزرگ بود، به دلیل زمینی بودن، محدودیت های ساختاری و فقدان بسیج مردمی، موفقیت مشابهی کسب نکرد. این پژوهش بر اهمیت توجه به اندیشه آرمان شهری در تحلیل انقلاب ها تاکید دارد و نشان می دهد که تفاوت در ماهیت و کارکرد آرمان شهرها می تواند عامل تعیین کننده ای در توفیق یا شکست انقلاب ها باشد.

کلیدواژه ها:

آرمان شهر ، امام خمینی ، مطهری ، شریعتی ، پهلوی.