اضطراب حضور و زیست جهان دیده شدن ناخواسته: تحلیل پدیدارشناسانه-انتقادی از عاملیت دانش آموز در کلاس درس

این پژوهش با هدف کشف ساختار ماهوی پدیدار اضطراب حضور در زیست جهان کلاس درس، از رویکرد پدیدارشناسی تفسیری-انتقادی بهره می برد. مسئله اصلی این تحقیق، تحلیل چگونگی شکل گیری و تجربه زیسته دانش آموزانی است که در فضایی تحت سلطه نظارت مستمر، دچار احساس «دیده شدن ناخواسته» می شوند. این امر به مثابه یک پارادوکس هویتی، عاملیت (Agency) آن ها را در فرآیند یادگیری و تعامل اجتماعی تحلیل می برد. چارچوب نظری این تحقیق، با تلفیق مفاهیم پدیدارشناختی هوسرل و ون مانن با دیدگاه های انتقادی هابرماس (کنش ارتباطی)، آرنت (فضای عمومی/خصوصی) و رویکردهای تعلیم و تربیت انتقادی اسلامی (باقری و نقیب زاده)، به واکاوی سازوکارهای اقتدار نرم و عقلانیت ابزاری در ساختار کلاس درس می پردازد.یافته های کلیدی این تحلیل مضمونی، پنج محور اصلی را آشکار می سازد. اثر پانوپتیکال نگاه، ناشی از ساماندهی فضایی و نظارتی کلاس، منجر به خودکنترلی دائمی و درونی سازی نظارت کننده می شود. سکوت اضطرابی به عنوان استراتژی بقای فعال در برابر خطر مشاهده و قضاوت شکل می گیرد، که توانایی دانش آموز برای طرح سوال یا بیان نظر را خفه می کند. پارادوکس مشارکت و گشودگی نشان می دهد که تلاش برای دیده شدن (مثلا از طریق پاسخ دادن) غالبا با ترس از قضاوت همراه است، و این امر رابطه بین هویت خودانگیخته و هویت نمایشی را مخدوش می سازد. فرسایش کرامت انسانی از طریق مکانیکی سازی تعاملات و تنزل ارزش دانش آموز از یک سوژه دارای منزلت به یک شیء قابل اندازه گیری، رخ می دهد. در نهایت، تبدیل بدن دانش آموز به ابژه نشان می دهد که بدن او به جای آنکه ابزار کنشگری اصیل باشد، صرفا به عاملی تبدیل می شود که باید قوانین سکون، تمرکز و انضباط مرئی را رعایت کند. این یافته ها نشان می دهند که زیست جهان کلاس درس، اغلب به جای آنکه فضایی برای شکوفایی عاملیت ارتباطی باشد، به میدانی برای اجرای عقلانیت ابزاری تبدیل شده است، که مستلزم بازنگری در بنیادهای پدیدارشناسی تعلیم و تربیت انتقادی است.