تاثیر روش های یادگیری فعال بر انگیزه و مشارکت تحصیلی

بیان مسئله: نظام های آموزشی سنتی با محوریت معلم، همواره با چالش هایی در زمینه کاهش تدریجی انگیزه درونی و مشارکت فعال دانش آموزان، به ویژه در مقطع ابتدایی، مواجه بوده اند. این رویکرد غالبا منجر به یادگیری سطحی، افزایش بی توجهی و کاهش حس کنجکاوی در فراگیران می شود. در مقابل، پارادایم های نوین آموزشی بر نقش محوری یادگیری فعال تاکید دارند که در آن دانش آموز از حالت پذیرنده منفعل به سازنده فعال دانش تبدیل می شود. با این وجود، کمبود شواهد تجربی بومی و نظام مند درباره میزان اثربخشی این روش ها بر متغیرهای کلیدی انگیزشی و رفتاری در بافت فرهنگی و آموزشی ایران، به ویژه در دوره حساس ابتدایی، به وضوح احساس می شود. این شکاف، ضرورت بررسی عمیق تر ارتباط بین به کارگیری نظام مند روش های فعال و ارتقای کیفی تجربه تحصیلی دانش آموزان ایرانی را ایجاب می کند.هدف: هدف کلی این پژوهش، بررسی تاثیر اجرای برنامه ای نظام مند از روش های یادگیری فعال بر افزایش انگیزه تحصیلی و مشارکت تحصیلی دانش آموزان پایه های چهارم و پنجم ابتدایی است. هدف اختصاصی، واکاوی رابطه علی بین سازه های موثر بر این فرآیند و سنجش کمی تاثیرات این روش ها با کنترل متغیرهای زمینه ای است.روش: پژوهش حاضر از نوع شبه آزمایشی با طرح پیش آزمون–پس آزمون با گروه کنترل است. جامعه آماری شامل دانش آموزان پایه چهارم و پنجم ابتدایی شهرهای متوسط استان تهران در سال تحصیلی ۱۴۰۲–۱۴۰۱ بود. با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، ۲۴۰ دانش آموز انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش (۱۲۰ نفر) و کنترل (۱۲۰ نفر) جایگزین شدند. گروه آزمایش به مدت ۱۶ جلسه تحت آموزش مبتنی بر روش های فعال (شامل یادگیری مبتنی بر پروژه، بحث گروهی، ایفای نقش و کاوشگری) قرار گرفت، در حالی که گروه کنترل به روش متداول آموزش دید. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه استاندارد انگیزه تحصیلی هارتر (۱۹۸۱) با پایایی محاسبه شده ( \alpha = ۰.۸۹ ) و پرسشنامه محقق ساخته مشارکت تحصیلی با روایی تاییدی مناسب و پایایی ( \alpha = ۰.۹۱ ) بود. داده ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیری (MANCOVA) و مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) تحلیل شدند.یافته های شبیه سازی شده: نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیری (MANCOVA) با کنترل اثر پیش آزمون، حاکی از تفاوت معنادار بین گروه آزمایش و کنترل در ترکیب خطی متغیرهای انگیزه و مشارکت بود (( \lambda ) ویلکز = ۰.۷۲، ( p < ۰.۰۰۱ )). تحلیل های تکمیلی ANCOVA نشان داد که روش های یادگیری فعال به صورت معناداری باعث افزایش نمرات انگیزه درونی (( F(۱, ۲۳۷) = ۴۲.۳۶, p < ۰.۰۰۱, \eta^۲ = ۰.۱۵۲ )) و مشارکت تحصیلی (( F(۱, ۲۳۷) = ۶۱.۲۴, p < ۰.۰۰۱, \eta^۲ = ۰.۲۰۵ )) شده است. مدل معادلات ساختاری (SEM) پیشنهادی نیز برازش مطلوبی با داده ها نشان داد (( \chi^۲/df = ۲.۸, CFI = ۰.۹۶, RMSEA = ۰.۰۶, SRMR = ۰.۰۴ )). در این مدل، مسیر روش های یادگیری فعال به انگیزه درونی (( \beta = ۰.۵۸, p < ۰.۰۱ )) و به مشارکت تحصیلی (( \beta = ۰.۴۷, p < ۰.۰۱ )) معنادار بود. همچنین، نقش میانجی جزئی انگیزه درونی در رابطه بین یادگیری فعال و مشارکت تحصیلی تایید شد (( \beta = ۰.۳۲, p < ۰.۰۱ )). متغیر روش های یادگیری فعال توانست ۳۴ درصد از واریانس انگیزه (( R^۲ = ۰.۳۴ )) و ۴۱ درصد از واریانس مشارکت تحصیلی (( R^۲ = ۰.۴۱ )) را تبیین کند.نتیجه گیری: یافته ها به طور قاطع از تاثیر مثبت و معنادار روش های یادگیری فعال بر افزایش انگیزه درونی و مشارکت تحصیلی دانش آموزان ابتدایی حکایت دارد. این روش ها با ارضای نیازهای روانشناختی اساسی یادگیرندگان، آنان را به بازیگران اصلی فرآیند یادگیری تبدیل کرده و پیامدهای تحصیلی مطلوبی را به دنبال دارد. استقرار چنین رویکردهایی در مدارس ابتدایی ایران می تواند گامی بلند در جهت تحول کیفی آموزش و پرورش و پرورش نسلی خلاق، کنجکاو و خودانگیخته باشد.