تحلیل محتوای کتاب های ادبیات فارسی بر اساس مولفه های تربیت اخلاقی و اجتماعی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل محتوای کتاب های ادبیات فارسی دوره متوسطه بر اساس مولفه های تربیت اخلاقی و اجتماعی انجام شده است. کتاب های درسی به عنوان مهم ترین منبع یادگیری دانش آموزان، نقش اساسی در انتقال ارزش ها و تربیت اخلاقی و اجتماعی آنان ایفا می کنند. ادبیات فارسی به دلیل ماهیت غنی و پرمحتوا، ظرفیت بالایی برای پرداختن به این مولفه ها دارد. روش تحقیق از نوع توصیفی و مبتنی بر تحلیل محتوا بود. جامعه آماری شامل کتاب های ادبیات فارسی پایه های دهم، یازدهم و دوازدهم رشته های علوم انسانی، علوم تجربی و ریاضی در سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ بود. نمونه گیری به صورت هدفمند و با انتخاب تمامی کتاب های مذکور (۶ کتاب) انجام شد. ابزار پژوهش، سیاهه تحلیل محتوای محقق ساخته بود که شامل ۵۰ مولفه در دو بعد اصلی تربیت اخلاقی (با ۴ خرده مقیاس: فضایل اخلاقی فردی، فضایل اخلاقی اجتماعی، رذایل اخلاقی فردی، رذایل اخلاقی اجتماعی) و تربیت اجتماعی (با ۴ خرده مقیاس: مشارکت اجتماعی، مسئولیت پذیری اجتماعی، قانون مداری، هنجارهای اجتماعی) بود. روایی سیاهه با استفاده از نظر متخصصان تایید و پایایی آن با روش بازآزمایی (۹۱/۰) محاسبه شد. داده ها با استفاده از آمار توصیفی (فراوانی، درصد، نمودار) و آزمون خی دو تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که در مجموع ۶ کتاب مورد بررسی، ۷۸۵ مرتبه به مولفه های تربیت اخلاقی و اجتماعی اشاره شده است. از این تعداد، ۵۲۸ مورد (۳/۶۷ درصد) به مولفه های تربیت اخلاقی و ۲۵۷ مورد (۷/۳۲ درصد) به مولفه های تربیت اجتماعی اختصاص داشت. در میان مولفه های تربیت اخلاقی، بیشترین فراوانی مربوط به فضایل اخلاقی فردی (۳۵٪) و کمترین مربوط به رذایل اخلاقی اجتماعی (۸٪) بود. در میان مولفه های تربیت اجتماعی، بیشترین فراوانی مربوط به هنجارهای اجتماعی (۴۲٪) و کمترین مربوط به مشارکت اجتماعی (۱۵٪) بود. پایه دوازدهم با ۳۱۵ مورد (۱/۴۰٪) بیشترین و پایه دهم با ۲۲۵ مورد (۷/۲۸٪) کمترین فراوانی را داشتند. بین کتاب های رشته های مختلف از نظر پرداختن به مولفه های تربیت اخلاقی و اجتماعی تفاوت معناداری مشاهده نشد (۰۵/۰p>). بر اساس یافته های این پژوهش، می توان نتیجه گرفت که کتاب های ادبیات فارسی دوره متوسطه به مولفه های تربیت اخلاقی بیشتر از مولفه های تربیت اجتماعی توجه کرده اند و در هر دو بعد، بر جنبه های مثبت (فضایل) بیش از جنبه های منفی (رذایل) تاکید شده است. با این حال، توزیع نامتوازن مولفه ها و کم توجهی به برخی از آنها (مانند مشارکت اجتماعی و رذایل اخلاقی اجتماعی) نیازمند بازنگری در تدوین محتوای این کتاب هاست.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، کتاب های ادبیات فارسی ، تربیت اخلاقی ، تربیت اجتماعی ، دوره متوسطه.