بازخوانی انتقادی نظریه «حکمت متعالیه» ملاصدرا در پرتو هرمنوتیک فلسفی گادامر و چالش های معرفت شناختی پست مدرنیسم

پژوهش حاضر با هدف بازخوانی انتقادی نظریه «حکمت متعالیه» ملاصدرا در پرتو هرمنوتیک فلسفی هانس-گئورگ گادامر و چالش های معرفت شناختی پست مدرنیسم انجام شده است. حکمت متعالیه به عنوان نظام فلسفی حاکم بر اندیشه اسلامی در چند قرن اخیر، همواره مدعی ارائه تبیینی جامع از حقیقت هستی و معرفت بوده است. اما در عصر پست مدرن که با نقد فراروایت ها، تردید در مبانی معرفت شناختی سنتی و تاکید بر نسبی گرایی و کثرت گرایی همراه است، پرسش از اعتبار و کارآمدی این نظام فلسفی ضرورتی انکارناپذیر می یابد. روش تحقیق از نوع تحلیل فلسفی-انتقادی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و هرمنوتیک تطبیقی بود. جامعه پژوهش شامل آثار ملاصدرا (به ویژه اسفار اربعه، الشواهد الربوبیه و مفاتیح الغیب)، آثار گادامر (حقیقت و روش، عقل در عصر علم) و مهم ترین متون فلسفه پست مدرن (فوکو، دریدا، لیوتار) بود. یافته های پژوهش نشان داد که هرمنوتیک فلسفی گادامر با مفاهیم کلیدی خود مانند «امتزاج افق ها»، «تاریخمندی فهم» و «پیش داشت ها»، چالش های جدی برای دعاوی معرفت شناختی حکمت متعالیه ایجاد می کند. از منظر گادامر، فهم همواره تاریخی، زبانی و وابسته به موقعیت است و امکان دستیابی به حقیقت مطلق و فراتاریخی که ملاصدرا مدعی آن است، محل تردید جدی قرار می گیرد. از سوی دیگر، نقدهای پست مدرنیسم به «حضور»، «بنیادگرایی» و «فراروایت ها»، مبانی هستی شناختی و معرفت شناختی حکمت متعالیه را با چالش مواجه می سازد. با این حال، پژوهش نشان داد که حکمت متعالیه به دلیل برخورداری از ویژگی هایی مانند «تاریخمندی معرفت» (در نظریه حرکت جوهری)، «تفسیرپذیری متن» (در نظریه وجود رابط و مستقل) و «نقش سوبژکتیویته در معرفت» (در نظریه علم حضوری)، ظرفیت هایی برای گفتگو با رویکردهای هرمنوتیکی و پست مدرن دارد. بر اساس یافته های این پژوهش، می توان نتیجه گرفت که حکمت متعالیه برای بقا و کارآمدی در جهان معاصر نیازمند نوعی «هرمنوتیک شدن» و بازخوانی انتقادی در پرتو چالش های معرفت شناختی جدید است، اما در عین حال می تواند با ارائه بدیلی غنی و پیچیده، به غنای مباحث فلسفی معاصر بیفزاید.

کلیدواژه ها:

حکمت متعالیه ، ملاصدرا ، هرمنوتیک فلسفی ، گادامر ، پست مدرنیسم ، معرفت شناسی ، بازخوانی انتقادی.