تبیین فلسفی-کلامی عدالت اجتماعی در اندیشه آیت الله شهید سیدمحمدباقر صدر و تطبیق آن با نظریه های معاصر

پژوهش حاضر با هدف تبیین فلسفی-کلامی عدالت اجتماعی در اندیشه آیت الله شهید سیدمحمدباقر صدر و تطبیق آن با نظریه های معاصر عدالت انجام شده است. عدالت اجتماعی به عنوان یکی از بنیادی ترین مفاهیم در اندیشه اسلامی و نیز در نظریه پردازی های معاصر غربی، همواره محل بحث و نظر بوده است. شهید صدر به عنوان یکی از برجسته ترین متفکران اسلامی معاصر، با رویکردی نوآورانه و با بهره گیری از مبانی فلسفی و کلامی اسلامی، نظریه ای بدیع در باب عدالت اجتماعی ارائه داده است. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و تحلیل محتوای کیفی متون بود. جامعه پژوهش شامل تمامی آثار مکتوب شهید صدر به ویژه کتاب های "فلسفتنا"، "اقتصادنا"، "المدرسه القرآنیه" و "الاسلام یقود الحیاه" و همچنین منابع مرتبط با نظریه های معاصر عدالت (نظریه جان رالز، آمارتیا سن و رابرت نوزیک) بود. یافته های پژوهش نشان داد که عدالت اجتماعی در اندیشه شهید صدر دارای مبانی فلسفی و کلامی عمیقی است که ریشه در نگاه توحیدی به هستی و انسان دارد. از دیدگاه ایشان، عدالت اجتماعی ارزشی ذاتی و نهایی دارد که برای تحقق سایر ارزش ها در جامعه به آن نیاز است؛ از مطالبات فطری انسان است و تابع قرارداد اجتماعی یا شرایط تاریخی ویژه نیست . نظریه عدالت اجتماعی صدر بر دو اصل بنیادین "تکافل عمومی" و "توازن اجتماعی" استوار است. همچنین، تحلیل تطبیقی نشان داد که نظریه عدالت صدر با نظریه عدالت به مثابه انصاف رالز در تاکید بر برابری فرصت ها و توجه به محرومان شباهت هایی دارد، اما در مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی تفاوت های اساسی با آن دارد. نظریه صدر به نظریه قابلیت آمارتیا سن در توجه به توانمندی های انسانی نزدیک تر است، اما همچنان بر مبانی دینی و ارزش های الهی تاکید دارد. بر اساس یافته های این پژوهش، می توان نتیجه گرفت که نظریه عدالت اجتماعی شهید صدر به عنوان یک نظریه جامع و مبتنی بر مبانی اسلامی، می تواند در برابر نظریه های سکولار غربی، الگویی بدیل برای تحقق عدالت در جوامع اسلامی ارائه دهد و از ظرفیت بالایی برای نظریه پردازی و عملیاتی سازی برخوردار است.

کلیدواژه ها:

عدالت اجتماعی ، شهید سیدمحمدباقر صدر ، فلسفه اسلامی ، کلام اسلامی ، تکافل عمومی ، توازن اجتماعی