بازتاب نقوش و نمادهای کهن ایرانی در طراحی پارچه و لباس معاصر (مطالعه موردی: آثار برگزیده طراحان دهه ۱۴۰۰)

پژوهش حاضر با هدف بررسی بازتاب نقوش و نمادهای کهن ایرانی در طراحی پارچه و لباس معاصر ایران در دهه ۱۴۰۰ انجام شده است. هنر و فرهنگ غنی ایران باستان، گنجینه ای از نقوش و نمادهای متنوع را در خود جای داده که می توانند منبع الهام ارزشمندی برای طراحان معاصر باشند. با وجود پتانسیل بالای این میراث فرهنگی، نحوه و میزان بهره گیری از آن در طراحی پارچه و لباس امروزی کمتر مورد بررسی نظام مند قرار گرفته است. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و جامعه آماری شامل آثار برگزیده طراحان مطرح طراحی پارچه و لباس در دهه ۱۴۰۰ بود. نمونه گیری به روش هدفمند و با انتخاب ۳۵ اثر شاخص انجام شد. ابزار گردآوری داده ها، مشاهده و تحلیل تصاویر آثار و همچنین مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۰ نفر از طراحان بود. یافته های پژوهش نشان داد که نقوش و نمادهای کهن ایرانی در پنج دسته اصلی در طراحی معاصر بازتاب یافته اند: نقوش گیاهی (اسلیمی و ختایی) با ۳۴ درصد، نقوش حیوانی (شیر، سیمرغ، اسب) با ۲۸ درصد، نقوش هندسی (با ۲۲ درصد)، نقوش انسانی و اسطوره ای (با ۱۰ درصد) و نقوش نوشتاری (خوشنویسی) با ۶ درصد. از نظر شیوه به کارگیری، ۴۵ درصد آثار از بازآفرینی خلاقانه نقوش، ۳۵ درصد از اقتباس مستقیم و ۲۰ درصد از ترکیب نقوش کهن با عناصر مدرن استفاده کرده بودند. همچنین، نتایج نشان داد که طراحان معاصر از این نقوش با سه رویکرد اصلی هویت بخشی، زیبایی شناختی و معنایی-نمادین بهره برده اند. مصاحبه ها حاکی از آن بود که مهم ترین چالش های پیش روی طراحان، عدم آشنایی کافی با مبانی نمادشناسی، کمبود منابع تصویری منسجم و دشواری تطبیق نقوش سنتی با نیازهای بازار امروز است. بر اساس یافته های این پژوهش، می توان نتیجه گرفت که نقوش کهن ایرانی ظرفیت بالایی برای استفاده در طراحی معاصر دارند و بازآفرینی خلاقانه این نقوش می تواند به ایجاد آثاری با هویت ایرانی-اسلامی و در عین حال هماهنگ با نیازهای امروز منجر شود. این پژوهش می تواند برای طراحان پارچه و لباس، پژوهشگران حوزه هنرهای سنتی و صنایع نساجی و همچنین سیاست گذاران فرهنگی مفید باشد.

کلیدواژه ها:

نقوش کهن ایرانی ، نمادشناسی ، طراحی پارچه ، طراحی لباس معاصر ، هویت هنری