تاثیر کیفیت تعامل معلم–دانش آموز بر انگیزش تحصیلی و سلامت روان

کیفیت تعاملات شکل گرفته میان معلم و دانش آموز به عنوان یکی از اساسی ترین عوامل محیط یادگیری، نقشی محوری در شکل دهی فرآیندهای شناختی، عاطفی و رفتاری دانش آموزان ایفا می کند. در دهه های اخیر، پژوهش های متعددی بر اهمیت روابط مثبت، حمایتی و مبتنی بر اعتماد در کلاس درس تاکید کرده اند؛ روابطی که فراتر از انتقال صرف محتوای درسی عمل می کنند و بر ساختار درونی یادگیرنده اثر می گذارند (صادقی و محمدی، ۱۳۹۹). در مواجهه با چالش های روزافزون نظام آموزشی و اهمیت فزاینده سلامت روان در دوران تحصیل، بررسی دقیق سازوکارهایی که از طریق آن ها این تعاملات مثبت، دو حوزه حیاتی انگیزش تحصیلی و سلامت روان دانش آموزان را تقویت می کنند، ضروری به نظر می رسد.مرور مختصر ادبیاتتعامل معلم–دانش آموز (T-S Interaction) نه تنها یک متغیر محیطی است، بلکه یک پویایی رابطه ای پویا تلقی می شود که کیفیت آن شامل ابعادی نظیر حمایت عاطفی، درگیری شناختی، انتظارات مثبت و مدیریت موثر تعارض است (برنارد و همکاران، ۲۰۱۸). کیفیت بالای این تعاملات، به طور مداوم با افزایش خودکارآمدی (Self-Efficacy) و امیدواری تحصیلی دانش آموزان مرتبط دانسته شده است (کرمی و احمدی، ۱۳۹۷). از سوی دیگر، روابط پرتنش یا غایب، عاملی شناخته شده در بروز رفتارهای بازداری، فرسودگی تحصیلی و اختلالات اضطرابی و افسردگی در میان دانش آموزان است (زارعی و نوری، ۱۴۰۰). این پژوهش با هدف پر کردن شکاف موجود در ادبیات فارسی، به بررسی مدل تاثیر مستقیم و غیرمستقیم کیفیت تعامل معلم–دانش آموز بر ابعاد مختلف انگیزش تحصیلی (درونی و بیرونی) و مولفه های سلامت روان (هیجانی و اجتماعی) می پردازد.روش شناسی مورد انتظار (در صورتی که پژوهش واقعی بود)این مقاله بر مبنای یک رویکرد تحلیلی-مروری عمیق استوار است که داده های حاصل از مطالعات کمی و کیفی بین المللی و داخلی را با چارچوب های نظری اصلی (نظریه خودتعیین گری و نظریه دلبستگی) تلفیق می کند. تحلیل مبتنی بر مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) برای بررسی روابط علی فرضی بین متغیرها انجام شده و نقش میانجی گرانه انگیزش درونی در مسیر تاثیرگذاری تعاملات بر سلامت روان مورد سنجش قرار می گیرد. جامعه آماری این مرور، دانش آموزان دوره های متوسطه اول و دوم (سنین ۱۲ تا ۱۸ سال) است که در محیط های آموزشی مختلف ایران تحصیل می کنند.یافته های کلیدی مورد انتظارنتایج مورد انتظار نشان می دهند که کیفیت مثبت تعامل معلم–دانش آموز (به ویژه ابعاد حمایت و خودمختاری بخشی) تاثیر معناداری بر افزایش انگیزش درونی دانش آموزان دارد. این افزایش انگیزش درونی، به نوبه خود، با کاهش سطوح اضطراب و افزایش رضایت از زندگی تحصیلی (به عنوان شاخصی از سلامت روان) مرتبط است. همچنین، تعاملات مثبت به عنوان یک بافر (Buffer) در برابر استرس های محیطی عمل کرده و به طور مستقیم نیز بر کاهش نشانه های افسردگی تاثیر می گذارند.نتیجه گیری و کاربردهااین پژوهش بر ضرورت توجه سیاست گذاران و برنامه ریزان آموزشی به آموزش معلمان در زمینه مهارت های ارتباطی، همدلی و ایجاد جو کلاس حمایتی تاکید می کند. ارتقاء کیفیت تعاملات نه تنها یک استراتژی انگیزشی، بلکه یک مداخله پیشگیرانه در حوزه سلامت روان دانش آموزان محسوب می شود.