نقش برنامه ریزی شهری مشارکتی در بهبود کیفیت محیط زیست شهری و کاهش نابرابری های اجتماعی

برنامه ریزی شهری مشارکتی در دهه های اخیر به عنوان رویکردی کارآمد در ارتقای کیفیت محیط زیست شهری و کاهش نابرابری های اجتماعی مورد توجه پژوهشگران و سیاست گذاران شهری قرار گرفته است. این رویکرد با تاکید بر مشارکت فعال شهروندان، گروه های ذی نفع و نهادهای محلی در فرایند تصمیم سازی، زمینه ای فراهم می کند که سیاست ها، پروژه ها و مداخلات شهری به صورت واقع بینانه تر، عادلانه تر و مبتنی بر نیازهای واقعی جامعه طراحی و اجرا شوند. هدف پژوهش حاضر بررسی نقش سازوکارهای مشارکتی در بهبود شاخص های محیط زیست شهری از جمله کاهش آلودگی، افزایش کیفیت فضاهای عمومی، بهبود مدیریت منابع طبیعی و ارتقای تاب آوری شهری و همچنین تحلیل رابطه آن با کاهش نابرابری های اجتماعی در بافت های شهری است.یافته های پژوهش های پیشین نشان می دهد که مشارکت ساختاریافته و هدفمند شهروندان، علاوه بر ایجاد شفافیت و مسئولیت پذیری بیشتر در نهادهای مدیریت شهری، منجر به توزیع منصفانه تر امکانات، دسترسی عادلانه به خدمات شهری و تقویت عدالت فضایی می شود. از سوی دیگر، برنامه ریزی مشارکتی با به کارگیری ابزارهای نوین حکمرانی شهری همچون سامانه های دیجیتال مشارکت مردمی، کارگاه های طراحی تعاملی و رویکردهای هم سازانه، امکان خلق فضاهایی با کیفیت بالاتر، سازگار با محیط زیست و متناسب با نیازهای اقشار مختلف را فراهم می آورد. این فرایند، علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی، موجب کاهش شکاف میان محلات برخوردار و کم برخوردار، بهبود سرمایه اجتماعی و افزایش احساس تعلق به محیط شهری می شود.این مقاله با بهره گیری از رویکرد تحلیلی توصیفی و مرور نظام مند مطالعات انجام شده، ابعاد مختلف تاثیر برنامه ریزی شهری مشارکتی بر شاخص های محیط زیست شهری و عدالت اجتماعی را بررسی کرده و نشان می دهد که مشارکت، نه تنها به عنوان یک ابزار مدیریتی، بلکه به مثابه یک راهبرد کلان در حکمرانی شهری پایدار باید مورد توجه قرار گیرد. نتایج این تحلیل بیان می کند که در صورت ایجاد بستر قانونی، نهادی و تکنولوژیک مناسب برای مشارکت عمومی، امکان بهبود هم زمان محیط زیست شهری و کاهش نابرابری ها فراهم شده و مسیر حرکت به سوی شهری پایدار، تاب آور و عادلانه تسهیل می شود. در پایان، پیشنهادهایی برای تعمیق مشارکت مردمی و تقویت سازوکارهای نظارت اجتماعی در برنامه ریزی شهری به منظور ارتقای کیفیت محیط زیست و کاهش شکاف های اجتماعی ارائه شده است.کلیدواژه ها:برنامه ریزی شهری مشارکتی، کیفیت محیط زیست شهری، عدالت فضایی، نابرابری اجتماعی، حکمرانی شهری، توسعه پایدار.