صورت بندی نظریه برنامه ریزی شهری پساانسان محور در مواجهه با هوش مصنوعی، رباتیک و اکوسیستم های خودکار

شهر معاصر دیگر صرفا ظرفی برای استقرار فعالیت های انسانی نیست، بلکه به عرصه ای از برهم کنش پیچیده میان عامل های انسانی، مصنوعی و زیستی تبدیل شده که هر یک در تولید و بازتولید فضا سهمی فعال دارند. این دگرگونی، ضرورت بازاندیشی در مفاهیم بنیادینی چون عاملیت، مسئولیت، عدالت فضایی و پایداری را برجسته می سازد، زیرا الگوهای انسان محور قادر به توضیح یا هدایت سامانه های شهری هوشمند و خودتنظیم نیستند. هدف پژوهش حاضر، صورت بندی نظری چارچوبی پساانسان محور برای برنامه ریزی شهری است که بتواند پیامدهای حضور عامل های غیرانسانی را در سطوح کالبدی، عملکردی و نهادی تبیین کند و مبنایی برای سیاست گذاری فضایی در عصر اکوسیستم های سایبر–فیزیکی فراهم آورد. روش پژوهش مبتنی بر رویکرد کتابخانه ای و مروری نظام مند است که در آن آثار نظری حوزه های برنامه ریزی شهری، فلسفه فناوری، بوم شناسی شهری و مطالعات علم و فناوری به صورت تطبیقی تحلیل شده اند. در این چارچوب، مفاهیم کلیدی چون توزیع عاملیت، حکمرانی الگوریتمی، مسئولیت شبکه ای و عدالت میان گونه ای استخراج و در قالب یک دستگاه مفهومی یکپارچه بازترکیب شده اند. یافته ها نشان می دهد که شهر پساانسان محور به مثابه سامانه ای چندعاملی عمل می کند که در آن مرز میان زیرساخت و کنشگر از میان می رود و تصمیم سازی در شبکه ای از انسان ها، ماشین ها و فرآیندهای زیستی توزیع می شود. چنین وضعیتی، برنامه ریزی را از منطق کنترل متمرکز به سوی تنظیم تطبیقی و پایش مستمر سوق می دهد و مستلزم ابزارهای تحلیلی نوینی است که بتوانند پیچیدگی غیرخطی و بازخوردهای متقابل را در نظر گیرند. جمع بندی پژوهش حاکی از آن است که پایداری و تاب آوری در شهرهای آینده نه از طریق تقویت سلطه انسان بر محیط، بلکه از رهگذر مدیریت همزیستی میان کنشگران ناهمگون حاصل می شود. این رویکرد، برنامه ریزی شهری را از پروژه ای مهندسی به فرآیندی بوم مند و اخلاقا چندسطحی تبدیل می کند که هدف آن حفظ توازن در شبکه ای از وابستگی های متقابل است. بر این اساس، نظریه پساانسان محور می تواند مبنای بازتعریف سیاست های فضایی در مقیاس جهانی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

اخلاق شهری ، پساانسان محوری ، برنامه ریزی شهری ، هوش مصنوعی