آموزش اخلاق با هوش مصنوعی: از علم تا ابتکار

هم زمان با نفوذ روزافزون هوش مصنوعی (AI) در نظام های آموزشی و پرورشی، مفهوم «اخلاق» در این حوزه به یکی از دغدغه های اصلی محققان و سیاست گذاران تبدیل شده است. این پژوهش به بررسی دوگانه «آموزش اخلاق» می پردازد؛ به این معنا که هم به دنبال تحلیل چگونگی رعایت اصول اخلاقی در فرآیندهای آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی است و هم به امکان سنجی «آموزش و نهادینه سازی ارزش های اخلاقی» در خود سیستم های هوشمند می پردازد.روش شناسی: این مطالعه با رویکرد مروری نظام مند و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و پایگاه های داده علمی معتبر از جمله سیویلیکا، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)، پرتال جامع علوم انسانی و پژوهشگاه فضای مجازی انجام شده است. با بررسی اسناد و مقالات منتشرشده در سال های اخیر (با تاکید بر پژوهش های فارسی زبان)، چالش ها، چارچوب ها و ابتکارات موجود در این زمینه استخراج و تحلیل شده اند.یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که چالش های اخلاقی هوش مصنوعی در آموزش در سه سطح قابل طبقه بندی است: ۱. سطح داده و الگوریتم (شامل سوگیری داده ای، تبعیض الگوریتمی و نقض حریم خصوصی) ؛ ۲. سطح تعامل انسانی (شامل تغییر نقش معلم، شکاف مسئولیت و کاهش عاملیت انسانی) ؛ و ۳. سطح کلان و سیاستی (شامل عدالت در دسترسی، شفافیت و پاسخگویی) . در بخش «ابتکارات»، رویکردهایی مانند «اخلاق شکوفایی» به عنوان چارچوبی ایجابی و انسان محور ، مدل های «هوش اخلاقی مصنوعی» برای نهادینه سازی ارزش ها در ماشین ها ، و ضرورت همکاری بین رشته ای (روانشناسی، جامعه شناسی و حقوق) به عنوان راهکارهای نوآورانه شناسایی شدند .نتیجه گیری: گذار از «علم» (شناخت چالش ها) به «ابتکار» (ارائه راهکار) در آموزش اخلاق با هوش مصنوعی، مستلزم طراحی چارچوب های بومی و پویایی است که ضمن حفظ کرامت انسانی، از پتانسیل های این فناوری برای ارتقای کیفیت یادگیری بهره ببرند. ضروری است که نظام آموزشی ایران با تدوین راهبردهای سیاستی متناسب با بافت فرهنگی و اسلامی خود، به استقبال مسئولانه این فناوری برود .

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی در آموزش ، اخلاق ورزی ماشینی ، سوگیری الگوریتمی ، حریم خصوصی داده ها ، عدالت آموزشی ، اخلاق شکوفایی ، نوآوری آموزشی ، آموزش و پرورش هوشمند