سنجش تطبیقی نقش حکومت ها در توسعه و مدیریت قنات های یزد و گناباد از دوره ایلخانان تا پایان قاجاریه بر مبنای نظریه جامعه ی هیدرولیکی ویتفوگل

قنات به عنوان فناوری بومی و میراثی تمدنی در ایران، نه تنها ابزار استخراج آب زیرزمینی بلکه بنیان گذار ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی در نواحی خشک و نیمه خشک بوده است. پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه جامعه ی آب محور ویتفوگل (جامعه ی هیدرولیکی) به بررسی تطبیقی نقش حکومت های مختلف از آغاز دوره ایلخانان تا پایان قاجاریه در دو منطقه تاریخی یزد و گناباد در توسعه، حفاظت و مدیریت قنوات می پردازد. پرسش اصلی این است که چگونه ویژگی های قدرت مرکزی و سیاست های حکومتی در این ادوار بر نظام های محلی آبیاری، نهادهای وقف، ساختارهای میرابی و روابط اجتماعی آب محور در یزد و گناباد تاثیر گذاشته است؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تاریخی انجام شده و از اسناد تاریخی، وقف نامه ها، متون فقهی و منابع میدانی بهره برده است.یافته ها نشان می دهد که در هر دو منطقه، دولت ها از طریق نهادسازی، پشتیبانی اقتصادی، تنظیم ساختارهای اداری و پیوند با نهاد دین، بر پایداری قنوات اثرگذار بوده اند. اما در یزد ساختارهای وقفی پیچیده تر و مشارکت مردمی گسترده تر بوده، در حالی که در گناباد تمرکز بر نهادهای میرابی و نظام های نیمه متمرکز محلی بوده است.

کلیدواژه ها:

قنات ، جامعه هیدرولیکی ، یزد ، گناباد ، ایلخانان ، قاجار.