نقش مشاور مدرسه در ارتقای عدالت آموزشی و سلامت روان دانش آموزان: تحلیلی مبتنی بر نظریه خودتعیین گری (SDT) و رویکرد عدالت شناختی

هدف: این پژوهش با هدف تحلیل نقش بنیادین و چندوجهی مشاور مدرسه در ارتقای همزمان عدالت آموزشی و سلامت روان دانش آموزان با اتکا به چارچوب نظریه خودتعیین گری (SDT) و رویکرد عدالت شناختی انجام شده است. تمرکز اصلی بر تبیین مکانیسم های مشاوره ای است که از طریق تامین نیازهای روانشناختی پایه (خودمختاری، شایستگی و ارتباط) و ایجاد محیط های آموزشی عادلانه شناختی، به کاهش نابرابری های تحصیلی و تقویت بهزیستی روانی-اجتماعی دانش آموزان می انجامد.روش: این مقاله با رویکردی تحلیلی-نظری و با روش تحقیق کتابخانه ای-اسنادی نگاشته شده است. با مرور نظام مند مبانی نظری و پیشینه پژوهشی در حیطه های مشاوره مدرسه، عدالت آموزشی، سلامت روان و روانشناسی مثبت نگر، تحلیل مفهومی عمیقی از ارتباط این سازه ها ارائه می شود. چارچوب تحلیلی مقاله، تلفیق نظام مند نظریه خودتعیین گری (دسی و رایان، ۲۰۰۰) و اصول عدالت شناختی (فرییر، ۱۹۷۰) است که به عنوان لنز مفهومی برای واکاوی نقش مشاور استفاده شده است.یافته ها: یافته های تحلیلی این مطالعه نشان می دهد که مشاور مدرسه در پنج نقش محوری عمل می کند: ۱) تسهیل گر تحقق نیازهای روانشناختی پایه: مشاور با ایجاد فضای امن و غیرقضاوت گر، بستری برای ارضای نیاز به خودمختاری (احساس انتخاب)، شایستگی (احساس کارآمدی) و ارتباط (احساس تعلق) فراهم می آورد که سنگ بنای انگیزش درونی، یادگیری عمیق و سلامت روان است. ۲) مدافع عدالت شناختی: مشاور با شناسایی و چالش کشیدن پیش فرض ها و ساختارهای ناعادلانه پنهان در محیط مدرسه، گفت وگوی انتقادی را ترویج کرده و به دانش آموزان در کشف و مقابله با موانع اجتماعی-فرهنگی یادگیری یاری می رساند. ۳) پل ارتباطی بین خانه، مدرسه و جامعه: مشاور با درک زمینه های متفاوت دانش آموزان، به تفسیر و میانجی گری بین خواسته های نظام آموزشی و نیازهای فردی و خانوادگی آنان پرداخته و از طردشدگی گروه های محروم می کاهد. ۴) مربی هویت و عاملیت: مشاور از طریق گفت وگوهای هویت محور، به دانش آموزان در شکل دهی هویت تحصیلی و اجتماعی منسجم، تقویت احساس عاملیت و تصویرسازی از آینده کمک می کند. ۵) طراح مداخلات پیشگیرانه و ارتقایی: مشاور با طراحی برنامه های مبتنی بر نقاط قوت (مانند برنامه های تاب آوری، آموزش مهارت های زندگی و مدیریت هیجان)، سلامت روان جامعه دانش آموزی را در سطح اولیه ارتقا می بخشد.نتیجه گیری: نقش مشاور مدرسه فراتر از حل مسئله فردی است؛ او یک کنشگر اجتماعی-تربیتی است که در نقطه تلاقی روانشناسی فردی و عدالت اجتماعی ایستاده است. تلفیق نظریه خودتعیین گری و عدالت شناختی نشان می دهد که ارتقای سلامت روان و تحقق عدالت آموزشی، دو روی یک سکه هستند که محقق شدن آنها مستلزم محیط های حامی خودمختاری و عاری از ستم شناختی است. مشاور به عنوان معمار چنین محیطی، می تواند بی انگیزگی و رنج روانی را نه به عنوان نقص فردی، بلکه اغلب به عنوان پاسخ طبیعی به محیط های ناعادلانه و نیازستیز بازتعریف کند.کاربردها: یافته های این مقاله برای بازتعریف شرح وظایف مشاوران مدارس در ایران، طراحی برنامه های آموزش تخصصی مشاوران با محتوای عدالت محور، تدوین سیاست های کلان آموزشی در حیطه مشاوره مدرسه، و همچنین طراحی نظام پایش و ارزیابی کیفیت خدمات مشاوره ای با شاخص های عدالت و سلامت روان کاربرد دارد.