چالش های اجرایی سازی سند تحول بنیادین آموزش و پرورش در ادارات و آموزشگاه ها

سند تحول بنیادین آموزش و پرورش به مثابه یک طرح کلان و آرمان گرایانه برای عبور از وضع موجود و نیل به چشم اندازی مطلوب در نظام آموزشی ایران تصویب شده است. با وجود گذشت سال ها از تدوین این سند، شواهد متعددی حاکی از چالش های عمیق و جدی در مسیر اجرایی سازی آن در سطوح میانی (ادارات آموزش و پرورش) و خرد (مدارس) است. این پژوهش کیفی با هدف واکاوی عمیق تجربه ی زیسته ی کنشگران اصلی حوزه اجرا، شامل مدیران، معاونان اجرایی و معلمان، در مواجهه با این سند و فهم معنا و ماهیت چالش های اجرایی آن، طراحی شده است. روش پژوهش، پدیدارشناسی تفسیری مبتنی بر رهیافت ون مانن است که بر توصیف و تفسیر تجارب زیسته تمرکز دارد. جامعه پژوهش متشکل از ۲۴ نفر از مدیران، معاونان و معلمان مناطق مختلف آموزش و پرورش بود که با روش نمونه گیری هدفمند و مبتنی بر معیار انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق گردآوری و با استفاده از تحلیل تماتیک تفسیری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. بر اساس یافته های پژوهش، شش مضمون اصلی پدیدارشناسانه استخراج شد: ۱. انفصال و آشفتگی معنایی: زیست درماندگی در برابر گفتمان انتزاعی، ۲. طاقت فرسایی اجرای فرم محور: غلبه عقلانیت ابزاری بر عقلانیت ارتباطی، ۳. شکاف اقتدار رسمی و اقتدار نرم: تقابل فرامین اداری و اعتماد حرفه ای، ۴. انجماد در چرخه ی کنش تاملی: از تعلیق تجربه تا بازتولید رویه های معمول، ۵. دیالکتیک سنت و تجدد: مقاومت خاموش زیست جهان مدرسه در برابر نوآوری تحمیلی، و ۶. فرسایش عاملیت حرفه ای: از معلم-فیلسوف به کارمند-مجری. این مضامین نشان می دهد که اجرای سند تحول، نه به عنوان فرآیندی مبتنی بر فهم و گفت وگوی جمعی، بلکه به مثابه پروژه ای بوروکراتیک و از بالا به پایین تجربه می شود که در آن، «زیست جهان» غنی، پیچیده و انضمامی مدرسه در تقابل با «سیستم» انتزاعی، رسمی و فرم محور اسناد بالادستی قرار گرفته است. نتیجه گیری می شود که بدون احیای عرصه عمومی ارتباطی در آموزش و پرورش، بازتعریف مفهوم اقتدار مبتنی بر خرد جمعی و تخصص، و ایجاد فضایی برای تامل حرفه ای و مشارکت معنادار معلمان در فرآیند تفسیر و اجرای سیاست ها، شکاف بین گفتمان تحول خواهانه سند و عمل روزمره در مدرسه تداوم خواهد یافت. این پژوهش می تواند چارچوبی تحلیلی برای بازاندیشی در مدل های سیاست گذاری و اجرای آموزشی در ایران ارائه دهد.