سوداگری و کالاشدگی زمین در توسعه شهری؛ تحلیلی جامعه شناختی بر بحران مسکن

در دهه های اخیر شهرهای ایران به ویژه کلان شهرها با پدیده ای مواجه شده اند که طی آن زمین و مسکن از کالایی مصرفی و اجتماعی به کالایی سرمایه ای و سوداگرانه بدل شده است. این روند که با مفاهیم سوداگری زمین و کالاشدگی فضا شناخته می شود به تشدید بحران مسکن، کاهش دسترسی گروه های کم درآمد به مسکن مناسب و تعمیق نابرابری های اجتماعی انجامیده است. پژوهش حاضر با تحلیل جامعه شناختی و باهدف تحلیل عوامل و پیامدهای سوداگری و کالاشدگی زمین در توسعه شهری و نقش آن در شکل گیری و تداوم بحران مسکن انجام شده است. روش تحقیق کیفی و با رویکرد تفسیرگرایانه صورت گرفته و داده ها از طریق تحلیل اسنادی، بررسی آمارهای رسمی و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با کارشناسان حوزه مسکن و توسعه شهری در کلان شهر تهران، به عنوان نمونه ای از کلان شهرهای ایران گردآوری شده است. یافته ها نشان می دهد که سوداگری زمین و غلبه منطق اقتصادی بر فضا، همراه با ضعف سیاست های حمایتی دولت موجب افزایش قیمت زمین و مسکن، حذف اقشار متوسط و فرودست از بازار رسمی و گسترش سکونت گاه های غیررسمی شده است. این فرایند به بازتولید نابرابری های فضایی و طبقاتی و شکل گیری نوعی «شهر سوداگرانه»، منجر شده است. براساس نتایج بحران مسکن در ایران بیش از آنکه ناشی از کمبود فیزیکی واحدهای مسکونی باشد، ریشه در روندهای کالایی شدن زمین و سلطه منطق سود بر سیاست گذاری شهری دارد. بازنگری در سیاست های زمین و مسکن، تقویت رویکردهای عدالت محور و مهار سوداگری می تواند به کاهش بحران و تحقق حق به شهر برای همه شهروندان کمک کند.

کلیدواژه ها:

کالایی سرمایه ای ، سوداگری ، زمین ، کالاشدگی ، تحلیل جامعه شناختی ، توسعه شهری