حرکت جوهری نفس و تحول شخصیت در حکمت متعالیه بازخوانی تطبیقی با نظریه خودشکوفایی آبراهام مزلو

انسان از آغاز تاریخ اندیشه در پی فهم چیستی خود مسیر تحول وجودی اش و مقصد نهایی زندگی اش بوده است. در فلسفه اسلامی، حکمت متعالیه صدرالدین محمد شیرازی (ملاصدرا) با ارائه مفهوم حرکت جوهری نفس، چارچوبی عمیق و هستی شناختی برای تبیین سیر تکاملی انسان از مراتب جسمانی به سوی مراتب روحانی و الهی فراهم کرده است. این مفهوم که ریشه در تلفیق فلسفه مشاء، اشراق و عرفان اسلامی دارد انسان را موجودی پویا معرفی می کند که ذاتا در حال حرکت از نقص به سوی کمال است. در مقابل در روان شناسی مدرن آبراهام مزلو یکی از پیشگامان روان شناسی انسان گرا، با نظریه سلسله مراتب نیازها و مفهوم خودشکوفایی فرایندی روان شناختی را ترسیم می کند که در آن انسان با ارضای نیازهای زیستی روانی و متعالی به تحقق کامل پتانسیل های وجودی خود می رسد. این پژوهش با بهره گیری از روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی شباهت ها و تفاوت های میان حرکت جوهری نفس در حکمت متعالیه و نظریه خودشکوفایی مزلو می پردازد و امکان هم افزایی این دو دیدگاه را در تبیین فرایند تحول شخصیت تحلیل می کند. هدف اصلی این مطالعه ارائه چارچوبی یکپارچه برای فهم رشد و تحول انسان در بستر فلسفه اسلامی و روان شناسی مدرن است. نتایج پژوهش نشان می دهد که هر دو دیدگاه بر پویایی انسان، نقش محوری خودشناسی در رشد و ضرورت حرکت تدریجی به سوی کمال تاکید دارند. اما تفاوت های بنیادین آن ها در مبانی هستی شناختی، روش شناختی و هدف غائی تحول زمینه ساز گفت وگویی عمیق و سازنده میان فلسفه و روان شناسی است. حکمت متعالیه با ارائه چارچوبی متافیزیکی و عرفانی می تواند به نظریه مزلو عمق فلسفی ببخشد و تبیینی جامع تر از تجربه های متعالی ارائه دهد. از سوی دیگر رویکرد عملی و روان شناختی مزلو می تواند مفاهیم فلسفی صدرا را در حوزه های کاربردی مانند تعلیم و تربیت، مشاوره روان شناختی و برنامه های رشد شخصی عملیاتی کند. این پژوهش نه تنها به غنای نظری هر دو حوزه کمک می کند بلکه با ارائه راهکارهایی برای توسعه روان شناسی رشد اسلامی، کاربردهای عملی در زمینه های آموزشی و درمانی را نیز پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه ها:

حرکت جوهری ، نفس ، حکمت متعالیه ملاصدرا ، خودشکوفایی آبراهام مزلو ، تحول شخصیت ، روان شناسی انسان گرا ، خودشناسی ، کمال ، سیر و سلوک ، روان شناسی رشد اسلامی