نظام بین الملل و توسعه در ایران معاصر؛ با بر تاکید ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰

در دهه های اخیر مسئله توسعه و توسعه نیافتگی همواره ذهن محققان و سیاست گذاران را به خود مشغول کرده و روندی است همه جانبه و فراگیر در جهت بهبود شرایط زندگی و افزایش توانایی های انسان برای پاسخگویی به نیازهای مادی و اجتماعی. تا مدتها راه ارزیابی توسعه یافتگی کشورهای مختلف جهان، رجوع به شاخص های درآمد سرانه بود، اما با انتقادات وارده به این شاخص ها، تدریجا راه برای طرح دیگر شاخص ها، به ویژه توسعه سیاسی باز شد. از مهم ترین مسائلی که در ادبیات توسعه و پیرو آن در برنامه های توسعه مطرح می شود، نسبت بین توسعه سیاسی و توسعه اقتصادی است. در دیدگاه همه جانبه به توسعه بر ارتباط متقابل سیاست و اقتصاد تاکید شده است. اندیشمندان بسیاری بر پیوند میان توسعه سیاسی و اقتصادی تاکید کرده اند و شواهد تجربی و تاریخی نیز بر این امر صحه گذاشته اند. بحث توسعه تنها در ارتباط با مقوله ها و متغیرهای اقتصادی نیست، بلکه ارتباط مهمی با توسعه سیاسی، دموکراسی سازی و وضعیت سیاسی، اجتماعی فرهنگی یک جامعه دارد. ناکامی بسیاری از برنامه های توسعه و آشکار شدن نارسایی سیاست ها و فرآیندهای پیشین نسبت به توسعه و گسترش مسائل حاکی از لزوم تلفیق جوانب اجتماعی، سیاسی و اقتصادی با یکدیگر است. همچنین روشن شدن ملازمت رشد سریع با نابرابری فزاینده در برخی از کشورهای جهان ضرورت چنین بازاندیشی درباره مفاهیم توسعه را فراهم کرده و اولویت دادن به مولفه های مردم سالاری، توسعه سیاسی و حکومت داری شایسته در برنامه های توسعه را ضروری ساخته است. چندان که کشورها و سازمان های معتبر بین المللی به این مولفه ها دیگر به چشم پدیده های صوری و نمایشی نگاه نمی کنند و حتی آن را مقدم بر برنامه های عمرانی سنتی مانند ایجاد سد، آبرسانی، آموزش و پرورش و ... می دانند. در این مقاله تلاش های بخش هایی از دولت قاجار، پهلوی اول و دوم و جمهوری اسلامی ایران را در راستای نوسازی جامعه ایران مورد ملاحظه قرار داده، تجزیه و تحلیل می کنیم. اولین اقداماتی که برای نوسازی ایران مطابق دستاوردهای ممالک پیشرفته غربی صورت گرفت در دوره قاجار و توسط عباس میرزا سپس میرزا تقی خان امیرکبیر و میرزا حسین خان سپهسالار انجام پذیرفت. اینان که ولیعهد و صدر اعظم پادشاهان قاجار (فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه) بودند، درصدد ایجاد تغییر در زندگی سنتی جامعه عصر خود برآمدند که هر یک به گونه ای مواجه با شکست شدند. با انقراض سلسله قاجار و روی کار آمدن پهلوی اول و دوم باب جدیدی در روند نوسازی ایران گشوده شد و اقدامات وسیعی صورت گرفت که عمدتا جنبه زیربنایی داشت و نهایتا با تلاش هایی در دوره جمهوری اسلامی، ایران مرحله ای از نوسازی ایران شروع و تداوم یافت.

کلیدواژه ها:

نظام بین الملل ، توسعه ، ایران معاصر ، نوسازی جامعه ، توسعه سیاسی ، توسعه اقتصادی